Ane Arandia Morgaetxebarria
Euskal Herriko Unibertsitatea.
https://orcid.org/0000-0003-1001-9445
ISSN: 2445-0782
DOI: https://doi.org/10.55698/SS48-2025-11
Cómo citar: Arandia Morgaetxebarria, A. (2025). Joseba Sarrionandiaren erlatibitate erresistentea. Sancho el Sabio: revista de cultura e investigación vasca, 48, 224-249 https://doi.org/10.55698/SS48-2025-11
Fecha de recepción: 31-VIII-2025
Fecha de aceptación: 20-XI-2025
RESUMEN
En el artículo se analizarán las nociones de simultaneidad y yuxtaposición en la poética de Sarrionandia. Aunque se puede apreciar desde el principio de su carrera como escritor, en el libro Hnuy illa nyha majah yahoo es especialmente significativo. A través de anacronías y cambios de espacio el autor propone una visión relativista de la historia y la realidad. Las variantes del poema evidencian igualmente una inclinación a trascender las fronteras del tiempo y del espacio, ya sea vinculando acontecimientos pretéritos y presentes, o bien articulando culturas y contextos alejados entre sí. En la poética de Sarrionandia se deduce que la confluencia espacio-tiempo se utiliza en muchas ocasiones para subrayar la universalidad de la injusticia y la opresión
PALABRAS CLAVE
Joseba Sarrionandia, simultaneidad, yuxtaposición, anacronía
LABURPENA
Artikuluan Sarrionandiaren poetikan maiz agertzen diren aldiberekotasun eta justaposizio nozioak aztertuko dira. Idazle ibilbidearen hasieratik antzeman daitekeen arren, Hnuy illa nyha majah yahoo liburuan bereziki esanguratsua da. Anakronien eta espazio aldaketen bidez egileak historiaren eta errealitatearen ikuspegi erlatibista proposatzen du. Liburutik liburura sumaturiko poema-aldaerek ere denbora eta espazioaren mugak gainditzeko joera erakusten dute, bai antzinako eta egungo gertakariak elkartuz, bai kultura eta testuinguru urrunak batuz. Sarrionandiaren poetikan espazio-denboraren konfluentzia askotan injustiziaren eta zapalkuntzaren unibertsaltasuna azpimarratzeko erabiltzen dela ondorioztatzen da.
GAKO-HITZAK
Joseba Sarrionandia, aldiberekotasuna, justaposizioa, anakronia
ABSTRACT
The article analyses the notions of simultaneity and juxtaposition in the poetics of Sarrionandia. Although it can be appreciated from the beginning of his career as a writer, it is especially significant in the book Hnuy illa nyha majah yahoo. Through anachronisms and changes of space, the author proposes a relativistic vision of history and reality. The poetic variants also show the same tendency to overcome the limits of time and space, either by uniting old and present facts, or by adding cultures and remote contexts. It is concluded that in the poetics of Sarrionandia time and space confluence is often used to highlight the universality of injustice and oppression in many of the correspondences of space-time.
KEY WORDS
Joseba Sarrionandia, simultaneity, juxtaposition, anachronism
1. Sarrera
Artikulu honetan Sarrionandiaren poeta ibilbidearen hasieratik presente dagoen joera batez arituko gara, denboraren aldiberekotasunaz eta egoeren justaposizioaz, hain zuzen ere. Denbora eta espazio ardatzek osaturiko errealitate paradigmaren aurrean erlatibismoa garatu du egileak. Bai narrazio, bai poesia askoren muin-muinean aurki daiteke denbora-espazio ardatzen konfluentzia edo iragazkortasun gertaera hori, eta hainbat adituk nabarmendu duten joera da. Eider Rodriguezek, esaterako, Lagun izoztua eleberriaz ari zela, zera adierazi zuen: “LI erbesteari buruzko nobela bat izateaz gainera, espazioaren eta denboraren inguruko nobela bat ere badela esan daiteke”1. Ildo beretik, Kirmen Uribek2 aurreratu bezala, horixe da Sarrionandiaren poetika globalaren alderdirik adierazgarrienetako bat, eta espazialitatearen kontzeptu postmodernoarekin harremanetan jartzen duena.
Poeta bizkaitarraren lehen lanetan dagoeneko bat etortze eta justaposizioaren zenbait adibide edo zantzu aurki daitezkeen arren, joera hori guztiz nabarmena da egilearen azken poesia liburuan, Hnuy illa nyha majah yahoon (1995), bertan edonon itsatsia aurki baitaiteke. Era berean, egileak poesia-liburuen edizio berrituak aurkeztu dituenean, bertako hainbat olerkik izandako egile-aldaerei erreparatuz, antzeman daiteke, maiz, gehiketa batzuen helburua denbora konfluentziak edo egoeren justaposizioak eranstea dela. Beraz, esan genezake, denbora-espazio ardatzaren erlatibotasuna indartuz edo biziagotuz doala, eta Sarrionandiaren poetikaren zehar-lerro iraunkorretako bat dela.
Hori horrela, artikulu honetan lehenik eta behin, egileak gaiari buruz egindako hausnarketak ekarri eta adibideekin batera aztertuko ditugu; bigarrenik, askotariko egile-aldaeren artean, denboraren aldiberekotasunari edo egoeren justaposizioari eragiten dioten poemez arituko gara; eta, azkenik, denbora-espazio ardatzaren erlatibotasunaren bitartez Sarrionandiak zer adierazi nahi duen azaltzen ahaleginduko gara.
2. Heterokronia eta heterotopia: espazio-denboraren transgresioa Sarrionandiaren testuetan
Denbora eta espazio ardatzek osaturiko errealitate paradigmaren aurrean erlatibismoa garatu du Sarrionandiak. Erlatibismo hori ildo jarraitua da egilearen lanetan, 1980ko fikzio lanetan anakronien bidez gauzatzen zen, ipuin arturikoen kasuan bezala. Egileak ziklo arturikoan oinarrituta osatutako lau narrazioetan (Ginebra erreginaren erbestea, Eguzkia ortzi urdinean, Ezpata arragoan eta Amorante ausarta) Artur erregea, Ginebra erregina, Merlin aztia, Fool bufoia eta enparauak Durangaldean kokatzen ditu, dorretxe zahar batean atzerriraturik, eta, gainera, iraganeko, oraingo eta etorkizuneko denborak nahasten ditu, eta Britainia Handiko eta Euskal Herriko auziak batera biltzen. Horren adibide da, esaterako, Amorante ausarta narrazioan Merlin magoak 5891. urtean defendatu izana The city as an artifact izeneko tesia, likore eta hotel propagandaz betetako herriko sarrera irudikatzea, auto eta kamioi aberiatuak egotea bide bazterrean, eta, aldi berean, “ustekabean, zaldun luze bat agertu da, armadurarekin eta lantzarekin borrokarako gertu”3 bezalako anakroniak agertzea. Hamarkada berberean, Ni ez naiz hemengoa (1985) liburuan, idazlea modu zabalean aritu zen narrazioak beste garai batzuetan kokatzearen ondorioz sortzen diren literatura aukerez, bereziki, “Literatura historikoaren gainean” eta “Literatura anakronikoa” izenburudun ataletan.
Lehenengoan, “Literatura historikoaren gainean” pasartean, literatura historikoa erabiltzeko lau arrazoi ematen ditu egileak: lehena, iraganekoa egungoa baino hobeto ulertzen dugulako ustea da. Bigarrena, iraganaren seme-alabatzat dugula geure burua. Ildo beretik, herri kontzientziak ere iraganeko herritasunean du oinarria. Hori dela-eta, nazionalismoen lehen literatura historikoa izan ohi da. Hirugarren argudioa da literatura historikoak irakurlearen ezagumenei ihes egiten diela, ezen, urruntasunak errealitatea asmatzeko aukera ematen du. Eta, laugarrena, ereduak erabili ahal izatea da. Izan ere, iraganeko pertsonaia, gertakari edota istorioak erabiltzen badira, bariazioak egin daitezke, eta irakurleak eredu horiek ezagutzen baditu, oinarri finko bat sor daiteke narraziorako4. Pasarte honek egile-aldaera batzuk izan ditu Laberintoko egunkaria izeneko aurre-testuarekin alderatzen baldin badugu. Aurre-testuan “Iraganaren literatura” zeritzan atal honi, eta gainerakoetan “Literatura historikoaren gainean”. Gainera, lehen bertsio hartan bada gainerakoetan ez dagoen paragrafo bat, eta bertan atalaren izenburuaz zera dio: “Haro historiko iraganetan situatzen diren obrak ‘literatura historikoa’ izendatu ohi dira, gaurko eguna edo atzokoa behialakoa bezain historikoak direla ohartu gabe. ‘Literatura historikoa’ esan ordez ‘iraganaren literatura’ edo ‘aintzinatearen literatura’ edo gisako beste izenen batez izendatu beharko genuke, behar bada”5. Beraz, lerro horietan literatura historikoa izendapenaren aurka agertu arren, ondorengo bertsioetan horrela izendatzen du. Era berean, testu osoan iraganaren literatura kendu, eta literatura historikoagatik ordezkatu du. Hor nabarmen dezakegu denboraren egituraketa arrunta ezbaian jartzen duela egileak, iragan urruna eta hurbila parekatuz.
Bigarren pasarteari dagokionez, hots, “Literatura anakronikoa” delakoari dagokionez, iragana arotan sailkatzea Modernitatean egin dela dio egileak. Lehenago, iragana zegoela dio, eta iragan hori bi motatakoa izan zitekeela: mitikoa ala arrunta/kronologikoa. Halere, denbora ez da progresiboa, eta ez du garai bakoitzerako ezaugarri nabarmenik. Ondorioz, sinkretismoan berdintzeko joera dago. Hori azaltzeko, Tomas Maloryren La morte d’Arthur liburua iruzkintzen du iurretarrak. Adibide gisa darabil anakronismoz josia dagoelako, eta kontakizuna iragana den oihal zabalean kokatzen duelako: “narrazioa anakronikoa da, aro historiko desberdinak nahasten dituelako, baina liburuko gai eta ardurak XV. mendekoak bertakoak dira, kontakizuneko gertaerak iraganean situatu arren, Thomas Malory bere garaiko gauzez ari baitzen”6. Terence Hanbury White ere aipatzen du poetak pasarte horretan. Izan ere, La morte D’Arthur lanaren egokitzapena egiteaz gain, iraganaren bidez orainaz hitz egiteko baliatu zuen moldaketa: “Hogeigarren mendeko jendearentzat izkiriatzen zuela argi izanda, antzinako argumentuan gaur egungo gai eta ardurak eman zituen”7. Azkenik, John Steinbecken adibideren bat ere badago, nahiz eta gaingirokiago aipatzen duen azken idazle hori. Adibide horietan oinarrituz, literaturan aro mitikoa ager daitekeela ondorioztatzen du egileak. Oihal mitikoa baita iragana, eta narrazioak iraganean kokatzean anakronismoak egin ohi dira, hainbat aro historiko nahastuz, baina beti gaurkoa begitan edukiz. Otaegik “Sarrionandiaren ipuin arturikoak. Parodia, utopia eta desira” lanean, beste horrenbeste nabarmendu zuen Sarrionandiaren ziklo arturikoko narrazioez, XX. mende amaierako Euskal Herriaz ziharduela, alegia. Honela dio: “Sarrionandiak istorio arturikoen bitartez, gure garaiko auziez mintzatzeko bide metaforikoa kausitua baitu”8. Eta hori horrela, narrazio horien gaineko irakurketa soziopolitikoa proposatu zuen ikertzaileak, hala nola Ginebra erreginaren erbestea ipuineko zorionaren esperantza, metaforikoki, Trantsizio ondoko itxaropenen zapuzketaren desengainu sentipenarekin lotuz.
Denbora historikoa eta mitikoaren arteko aldea sakonkiago azaltzen du Iurretakoak Ni ez naiz hemengoa liburuko “Historia eta mitoa”n. Bertan agertzen denez, gizaki modernoak historia epetan banatzen du; primitiboak, ordea, sasoi mitikoetan gertatu ei ziren gauzekiko bere historia sakratua du. Mitoen ezagumenak gauzekiko boterea ematen omen zuen, eta hori azaltzeko Kalevala sagako adibide bat dago: Vainamoinen zaharra iltze batez zauritu zen, eta zauriaren historia kontatu zuen, baina ez zen sendatu harik eta burdinaren mitoa oroitu, eta hura abestu arte9. Haurtzaroko hainbat oroitzapenetan hautematen du Sarrionandiak euskal mito zaharren idiosinkrasia: “Gure haurtzaroan bazegoen oraindik euriarentzako kantu bat, behialako euriaren errepika besterik ez zen bertan euria, bazegoen sanjoanetako kantu bat sorginak uxatzeko, lehen aroetako kantua zela uste genuena, eguberrietako koblak edo sutondoko ipuinak ere lurraren fundazioko kontuak iruditzen zitzaizkigun bezala”10.
Ni ez naiz hemengoa liburuaz gain, aurreragoko liburuetan ere aurki dezakegu poeta denbora-espazio ardatzari buruz gogoetan. Hausnarketarik garatuena Lagun izoztua (2001) eleberrian aurki dezakegu, anakronia, anatopia, heterokronia eta heterotopia hitzen inguruko azalpenetan. Liburuan honela azaltzen du Imanol Uriostek bere aitaren denboraz eta lekuz kanpo egotearen sentimendua:
‘Baliteke, baina gure aita anatopiko hutsa zen.’
(...)
‘Anakroniko hitzaren antzera esaten da anatopikoa,’ esan dit, aurpegian ezjakina igarri didanean, ‘anakronikoa denboraz kanpo bizi den bezala, anatopikoa lekuz kanpo bizi da. Hemen zaudela, han bizitzea. Eta gure aita anatopiko hutsa zen…’
(...) Koadro bat marraztu du, lerro bertikalez erdibitu du koadroa eta, bi marra horizontal eginez, sei espazio utzi ditu koadro barruan.
Goian ezkerraldean Non idatzi du, eskuinaldean Noiz, hiruna letrokin. Gero, non hitzaren gainean Espazioa idatzi du eta noiz gainean Denbora, bietan borroiak eginez. Bigarren lerroan ezkerraldean Heterotopia idatzi du eta eskuinaldean Heterokronia.
‘Gure aita ez zen hemen bizi, hemen eta beste leku batzuetan bizi zen aldi berean…’
Eta boligrafoaren punta eskuinaldeko bigarren laukian jarri du, heterokronia hitza seinalatuz:
‘Eta beste sasoi batzuetan ere bizi zen, antzina edo etorkizunean bizi zen orainean bezainbeste, orainaldian baino askozaz gehiago…’
Orain hirugarren lerroan jarri du boligrafoaren punta, esanez:
‘Badakizu zer den anakronismoa?’
Eta behean ezkerraldean Anatopismoa idatzi du.
Baietz esan diot, anakronismoa garaiari ez dagokiona dela, eta Armandoren gustuko paradoxa eta hitz jokoak etorri zaizkit gogora.
‘Ba gure aita, kronologiaren aldetik oso okertuta bizitzeaz gainera…’
Eta hutsik geratu den laukian Anakronismoa idatzi du.
‘Gure aita anatopismoan bizi zen. Errakuntza tipologiko nabarmena bizi zuen, bere bizitzaren ardatza beste nonbait jarri zuen beti…’11
Denbora eta espazio ardatzek sortutako erlatibismo hori egilearen lanetan ildo jarraitua da, eta hainbat eta hainbat testutan antzeman daiteke, dela egileak sortutako abestietan, narrazioetan edota olerkietan. Askotarikoak dira testu horiek, eta, era berean, askotarikoak dira horietan lantzen diren gaiak. Hala, Gose taldearentzat sortutako “Belengo albistiek” abestian, esaterako, idazleak marijesietan erabiltzen diren koplen egiturari jarraituz, Jesusen jaiotza kontatu zuen, bai, baina jaiotza hori gaur eguneko Zisjordanian kokatuz. Beste testu batean, euskal amen sufrikarioaz ari da, Han izanik hona naiz liburuko “Euskal amen aieneak” atalean, hain zuzen ere. Euskal amen sufrikarioen historiografia antzekoa egiten du bertan, atzekoz aurrera, horrela euskal amen ai eneak zerrendatzen dira hainbat testuingurutan: 1975ean, 1939an, 1918an, 1835ean, 1794an, 1661ean, 1512an, 1444, 824an, 672an, 384an. Eta honela amaitzen da pasartea: “Eta orain, historiaurrean, euskal presoen amek, polizia antidisturbioek tiroka eta kolpeka beren semealaben erretratuak bularretik erauzten dizkietelarik, ai ene! esaten dute atsekabean”12. Marinel zaharrak liburuko hitzaurrean egileak aipamen egiten dio liburuaren antolaketari, honela dio: “Poemak kronologikoki antolatu dira, baina alderantziz, berrien izkiriatuetarik zaharragoetara; beraz, nahi duenak atzekoz aurrera irakur lezake liburua”13. Testu literarioetako adibideez gain, egilea elkarrizketetan ere gaiaz aritu izan da, honako aipu honetan bezala: “Moroei buruzko nire saiakera irakurtzen duenak ikusiko du telebista piztuz gero zaila izango zaiola eguneroko albisteak duela mende bat edo biko kontakizun historikoetatik bereiztea”14. Eta hori horrela, etengabe agertuko da Sarrionandiaren obran.
Gorago esan bezala, denboraren aldiberekotasuna eta egoeren justaposizioa eta baliokidetza egilearen obran askotan agertu arren, joera horrek goia jotzen du Hnuy illa nyha majah yahoo (1995) liburuan. Egilearen azken poema bildumako poetikan ardatz bilakatu da, eta nonahi dago itsatsia denbora-espazio mugen baliogabetzea. Horren adibiderik esanguratsuenetarikoak direlakoan, Denbora presentea eta denbora pasatua narrazioa, “Egunkariak”, “Erlazioak” eta “Itzulera” poemak eta Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko azaleko irudia aurkeztuko ditugu segidan.
Lehenik, Denbora presentea eta denbora pasatua narrazioan lantzen ari garen gaiaz zabalki hausnartzen du Sarrionandiak, eta, beraz, erreferentziatzat jo daiteke testua. Narrazioari T.S. Elioten aipu batek ematen dio hasiera: “Acaso daude presente biac dembora futuroan,/ Eta dembora futuroa contenituric dembora/ pasatuan./ Dembora guztia presente baldin badago/ eternalqui…”. Uribek15 dioenez, aipuak espazialitatearen kontzeptu postmodernoarekin harremanetan jartzen du ipuina. Rodriguezek, aldiz, denborarekin “poemarioaren antolaketak dagoeneko iradoki bezala Sarrionandiaren denboraren kontzeptualizazioak ez baitio kronologia estandarrari men egiten”16. Guretzat ere esanguratsua da aipua, baina postmodernitatetik eta estandarrari ihes egitetik harantzago doa, ipuina iruzkinduz agertuko dugun moduan, eta liburuaren testuinguruan interpretatuko dugun legez.
Denbora presentea eta denbora pasatua kontakizunean narratzailea 1988an Irlandan, Belfasten, dagoen euskal iheslari bat da. Iheslariari etxetik ez ateratzeko esan diote, aste batzuetan giroa liskartsua izango baita. Egun batzuetara kontaktuak protagonistaren bila joan, eta Ballyshannon hirira lagunduko dute, han egon beharko baita egun batzuetan. Afalostean apaiz bat hurbildu, eta ea Ismael Larrea den galdetuko dio iheslariari. Bien arteko harremana apaizak dituen eskuizkribu batzuk tarteko hasiko da, elizgizonak susmoa baitu horietako bat, XVII. mendekoa, euskaraz idatzita dagoela, eta Ismaeli eskatuko dio laguntza. Eskuizkribuko hizkuntza euskara dela baieztatuko dio iheslariak. Testua Argia Larralde izeneko neska batena da, eta 1998eko gertakari batzuk kontatzen ditu (hamar urte beranduagokoak, beraz), hiru gizon inguratu, eta auto batera sarrarazi omen zuten neska. Argiak ez zituen ondorengo gertakariak ondo gogoratzen, baina bere senera bueltatu zenean, 1647an zegoen, Otsagabian. Iparraldeko muga zeharkatu, eta hilabete batzuen buruan Argia Dublinera iritsi zen. Ismaelek, harrituta, apaizari denborak nahastearena zer broma zen galdetu zion, eta hauxe izan zen erantzuna:
—Nork asmatu du broma hori? —galdetu nion
—Zein da broma ba?
—Iragana eta oraina nahaste hori.
—Iragan eta orainari buruzko San Agustinen eritziak ezagutzen dituzu?
—Ez.
—San Agustinek Aitorkizunetan izkiriatu zuen desegokia dela hiru aldi bereiztea bereizi ohi dugun bezala: iragana, oraina eta etorkizuna. Eta akaso egokiagoa litzatekeela beste hiru aldiok haintzat hartzea: iragandako gauzen oraina, oraingoen oraina eta etorkizunekoen oraina. Gure gogoan behintzat, beste inon ez balira ere, badira hiru aldiok: iragandakoen oroimena, orainaren bizikera eta gerokoaren esperantza…17
Ipuinak Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko bi edizioetan zenbait aldaera izan ditu. Hizkuntza eguneraketez, eta esaldien edota hitzen ordena aldatzeaz gain, badaude lantzen ari garen gaiari dagokionez aldaera esanguratsuak, aditz denborei buruzko hausnarketari dagozkionak, hain zuzen ere. Argiak eskuizkribuan kontatzen duenez, 1998an bahitu zuten, eta narratzailea 1988an ari da testua irakurtzen. Hori horrela, aditz denborak aldatzea erabakitzen du narratzaileak, eta hau da bigarren edizioko gehiketa: “geroaldiko aditzekin esplikatu behar, logikoki, Argiak iraganekoekin azaldutakoa”18. Hori horrela, jatorrizko kontakizuneko iraganeko aditzak etorkizunean daude narrazioaren bigarren edizioan. Aurrerago, beste gehiketa batek, honela dio: “Argiaren testua orainaldira heltzen da, azken aldean”19. Gehiketak tarteko, denboraren eta espazioaren erlatibotasunari buruzko hausnarketa eginarazten digu narrazioak.
Bigarrenik, denbora eta espazio auziaz diharduten Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko olerki aipagarrienei buruz arituko gara, “Egunkariak”, “Erlazioak” eta “Itzulera” olerkiez, alegia. Lehen poema, 1891eko apirilaren 10ean, bi espaziotan, Harrar-Warambat bidean eta Frantzian gertatutakoa kontatzera mugatzen da. Honako hau da:
"Egunkariak"
1981, Apirilak 10
Egun hartan Harrar-Warambat bidean
orri puska heze eta zimurtuetan
Arthur Rimbaud izkiriatzen:
‘Euria. Kanpamentua ezin altxatu hamaikak orduko.
Gameluek ez dute ibili nahi.
Hala ere, andetan naramate
eta ordu bietan iritsi gara, euripean, Wordjira.
Arratsaldea eta gau osoa eman dugu gameluen zain
eta oraindik ez dira ailegatu.
Euria hamasei orduz atertu gabe
eta gu janaririk gabe, dendarik gabe.
Abisiniar larru baten gainean eserita nago
esperoan…’
Egun berberean, ordu berberean apika, Frantzian
larru estalkidun koaderno garbi dotorean
Edmond Goncourt idazten:
‘Bizitza errealetik arras aparteko
objektu edo imajina
artistikoaren kontenplazioan
erabat okupaturiko bizimoduak, une honetan,
begisarearen eta burmuinaren
onanismo lako zerbait eragiten du,
eta gabezia eta handieste egoera fisiko
horren bidez aldegin ahal da
makalaldi moralerik
eta gaitz fisikoetatik…’20
Olerkiak “1891, Apirilak 10” paratestua du, eta lehen ahapaldian, Arthur Rimbaudek egun hartan egindakoa kontatzen da, eta, bigarrenean, aldiz, egun berean Edmond Goncourtek idatzitakoa. Hortaz, gertaera sinkronikoak dira, ustez. Olerki hau berezia da. Izan ere, bi ahapaldien hasieran testuinguratze bat dago, eta horren ostean, Rimbaudek eta Goncourt anaiek haien egunerokoan idatzitako testu zatiak daude, euskaratuta. Rimbauden kasuan, Hararretik Waramboterako bidean hainbat testu idatzi zituen, eta horietako bat da, apirilaren 10ekoa. Hauxe de Rimbaudek egun hartan idatzitakoa:
Vendredi 10. Pluie. Impossible de se lever avant 11 heures. Les chameaux refusent de charger. La civière part quand même et arrive à Wordji par la pluie, à 2h. Toute la soirée et toute la nuit nous attendons les chameaux, qui ne viennent pas. Il pleut 16 heures de suite, et nous n’avons ni vivres ni tente. Je passe ce temps sous une peau abyssine.21
Goncourt anaiek, aldiz, egunerokoan zera idatzi zuten 1891eko apirilaren 10ean:
Vendredi 10 avril. – Dans ce moment, une vie absolument en dehors de la vie réelle, et toute remplie par la contemplation de l’objet et de l’image d’art, produisant une espèce d’onanisme de la rétine et de la cervelle, un état physique d’absence et de griserie, où l’on échappe aux embêtements moraux et aux malaises physiques.22
Bi kronikek, halabeharrak data berean elkar lotu dituenez, transzendentzia pertsonala gaindituko dutela dirudien arren, solipsismoan diraute. Ez dute elkar aditzen. Hala ere, gogoan izan behar dugu, Sarrionandiak baino lehenago Vicente Quirartek elkartu zituela bi pasarteak “1891: El último año de la vida de Jean Arthur Rimbaud”23 artikuluan. Beraz, Quirarte da Sarrionandiaren iturria.
Bigarren olerkia “Erlazioak” izenekoa da, eta mundu luze zabaleko historian egondako hainbat bat etortze agerian jartzen dira. Poema erreferentzia metaliterarioz osatuta dago, eta bertako lotura gehienak literaturari buruzkoak dira, nahiz eta bestelakoak ere egon badauden. Li Pok eta Izagak antzeko esaldia idatzi zuten ilargiaz, Skallgrimsonen Saga eta Gormutuaren Testamendua erka daitezke, hiztegiko orrialde berean daude Leibniz, Leizarraga eta Leonardo. Hainbat harreman zerrendatu eta gero, oraindik ere ustekabeko gertaera asko espero direla dio, orain arte ezer gertatu ez balitz bezala; horrela, aditzera ematen du literaturaren transtestualitate aukerak, eta munduaren interkonexio espazio-tenporalak agortezinak direla. Bereziki aipagarria da Shakespeareren paratestua, zeinak aukera zabal horiek giza izaera sortzaile eta ameslariaren ondorio direla iradokitzen duen: “we are such stuff as dreams are made on…”.
Aipatuko dugun hirugarren olerkia “Itzulera” da, bertan ageri baita modurik argienean lantzen ari garen justaposizioaren ideia. Hauxe da olerkia:
Urteak eta urteak iragan ziren eta,
azkenean, itzuli zen.
Itsasotik, herriko paisaia apur bat aldatua
iruditu zitzaion.
Jendeak ez zion agurrik egin, zakurrak
zaunkaka hasi zitzaizkion.
Semeak ere ez zuen ezagutu, gerrara abiatzean
txiki utzi baitzuen, sehaskan.
Eta eskaini zioten saldaren zaporea ez zen
gogoratzen zuen saldaren zaporea.
Eta lotarako eman zioten ohea ez zen
behialako lastaira bezain leuna.
Eta Penelopetzat aurkeztu zitzaion anderea
ez zen Penelope.
‘Ulises? Ulises diozue? Ni ez naiz Ulises.
Jaun Zuriano naiz, Elantxobera itzultzen’24
Kasu horretan Sarrionandiaren ahotsa heltzen zaigu pertsonaia mitiko baten mozorropean. Ulisesen narrazioa egokitzen zaio, baina ezer ez da behar zuen bezalakoa; izan ere, bera ez da Itakako erregea, Bizkaiko Jaun Zuria baizik, euskal balada odiseikoaren protagonista paradigmatikoa. Beraz, Sarrionandia euskal Odiseo baten bidez adierazten da, unibertsala dena euskaldun gisa aldarrikatuz.
Amaitzeko, Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko azken adibide esanguratsu bezala, 1995eko azaleko irudia aipatu nahiko genuke. Bertan, zaldi bat ikus daiteke, eta irudi horrek izenburua argitzen lagun diezaguke. Izan ere, tituluak erreferentzia egiten dio Gulliverren bidaiak liburuko houyhnhnmen mintzairari, eta “ondo ibili, gizontxoa” adierazi nahi du. Zaldiarengan arreta jarrita, azaleko irudiak historiaurreko arte parietala gogoraraziko digu. Izan ere, irudikoa Ekaingo zaldia bera da, eta hortaz, aurreko adibidean bezalaxe, pertsonaia unibertsal bat euskal erreferente batengatik ordezkatu da, zehatzago esanda, Swiften pertsonaia historiaurreko Euskal Herriko irudi batez adierazi da. Liburuaren azalak duen hondoak ere kobazulo baten paretekin antzekotasunak ezartzen ditu. Kakotx bat aurrerago joanez, loturak ezar ditzakegu irudi horien eta Hilda dago poesia? liburuko 2016ko azaleko irudiaren artean. Oso esanguratsua iruditzen zaigu Ares ilustratzaile eta marrazkilariaren Consumo ruprestre lana eraman izana azalera. Izan ere, irudian kontsumo gizartea irudikatzen da, arte parietala imitatuz. Haitzuloetako pinturan ohikoak dira ehiza eszenak; hala ere, kasu honetan, ehiztariari saldoka jarraitzen diote supermerkatuko orgatxoarekin animaliaren haragia jan nahi dutenek. Beraz, iraganetik hartutako ideia bat (kasu honetan irudi bat) gaur egungo gizartean proiektatuta dago, modu ironikoan.
Ikusiak ikusi baiezta dezakegu iurretakoaren denbora-espazio ardatzen erlatibitatea zentrala dela bere ideien artean, eta bereziki esanguratsua dela Hnuy illa nyha majah yahoo lanean. Hala ere, ez da gaur egungo ideia bat, esan bezala, hausnarketa ildo jarraitua baizik. Izatekotan azpimarratu behar da hedatuz edo indartuz doan joera dela, eta, azken poesia liburuan goia jo zuela joera horrek, ardatz esanguratsua bilakatzeraino. Hori horrela, hurrengo orrialdeetan olerki-aldaeren bitartez aldiberekotasuna eta justaposizioa nola indartzen duen aztertuko dugu.
3. Poemen aldaerek zer iradokitzen digute denbora-espazioaren erlatibotasunaz?
Ezaguna denez, Joseba Sarrionandiarengan etengabeak dira jatorrizko poemetan egindako eraldaketak, moldaketak eta berridazketak25. Horrez gain, idazleak liburuetarako egindako olerkien aukeraketak ere esanguratsuak dira, oso; errebisioak ez baitira, errebisio tekniko edo ortografiko hutsak, poemen edukiak indarrean dirauen ala ez erabakitzeko frogak dira. Rodriguezek dioenez, poema bat “erreskatatua izatearen arrazoia erreskatatua ez izana bezain esanguratsua da”26.
Sarrionandiaren olerkiek izan dituzten egile-aldaera ugarien artean, gehiketak gailentzen dira. Izan ere, poemen bertsio batetik besterako aldaerarik nabarmenenak gehiketa prozeduren ondorio dira (adjektibo, sintagma, perpaus edota ahapaldiena), eta, sarri, horien bidez xehetasunak eransten dira. Hala ere, gehiketak txertatzearen ondorioak sakonagoak ere izan daitezke, eta zehaztasunetik haratago, liburu berrien kontzepzioekin armonizatu nahi ditu egileak aurreko liburuetatik liburu berrietara eramandako testuak. Alderaketa lanaren lehen ondorioa da, beraz, gehiketen bidez, batetik, ideien mailako ikuspegi berria sarrarazi edota intentsifikatu nahi duela testu errekuperatuetan; eta, bereziki, bi kontzepturen integrazioa dakartela gehiketek. Alde batetik, denbora eta espazio nozioek konfluitzen edo bat egiten dute, edota iragana/oraina/etorkizunaren mugak nahiz espazioaren mugak gainditzen dira. Bestetik, zenbait pertsonaia edo/eta egoera beheratzen, arruntago bilakatzen edo degradatzen dira poetika antiheroikoa iradokiz. Bigarren ondorio hori atal berezian azaltzeko asmoa dugunez, artikulu honetan lehen multzoko egile-aldaerez arituko gara. Egile-aldaeren azterketaren emaitza gisa azpimarratu nahiko genuke zenbaitetan, denbora ardatzean (“Salamina”, “Euripean”, “Errauts gorri xehea”) eta espazio ardatzean (“Zurrumurrua”) konfluentziak bigarren edo hirugarren argitaraldian gehitu egin direla, edo aurrekoetan modu indeterminatuan zeudenak agerikoagoak bilakatu direla aldaeren bidez. Hurrengo orrialdeetan, beraz, aldiberekotasuna eta justaposizioa azpimarratzen duten egile-aldaerez arituko gara.
Sarrionandia irakurrita antzeman daiteke askotariko denboretan kokatu ohi dituela olerkiak, eta, zenbaitetan, denbora transgresioak ere badaudela. “Otso gauak” poeman, adibidez, ahots poetikoak Villonekin batera Nafarroako Ikastetxean lapurreta egingo du, eta gertakari hori 1456koa da. Beste batzuetan denbora nahasteak daude, “Linguae Vasconum Primitiae”n, esaterako, ahots poetikoa laurehun eta piku urte berandu heldu da Etxeparerekin duen zitara, eta Axularren zain geratu dira biak. “Martin Larralde”n ere denbora transgresioa dago, poeta bi mende geroago sorterrira bueltatzen imajinatzen baitu. Beste olerki batzuetan, aldiz, egile-aldaeren bitartez iraganaren gaurkotasuna nabarmentzen da, “Salamina”, “Euripean” eta “Errauts gorri xehea” olerkietan bezala. Azken horietaz xeheki mintzatuko gara jarraian.
Ekarriko dugun lehen adibidea “Salamina” da. Poemak bi argitalpen izan ditu, Izuen gordelekuetan barrena liburuko bi edizioetan (1981 eta 2014. urteetan). Bigarren edizioko bertsioan hiru bertso lerro gehitu dira amaieran. Honako hauek dira bi olerki-aldaerak:
|
"Salamis" |
"Salamina" |
|
Hona hemen estatua elbarrituak —odola dariela beso, zango, buru ebakietarik—. Hona hemen marmorezko betiereko biztanleak —harri gorrituen gainean zutik—. Hona hemen betiereko zentinelak ekaitzak beren uhartea eraman ez dezan zaindari. Hona hemen.27 |
Hona hemen estatua elbarrituak, odola dariela beso, zango, buru ebakietarik. Hona hemen marmolezko betiereko biztanleak harri gorrituen gainean zutik. Hona hemen sekulako zentinelak ekaitzak uhartea eraman ez dezan zaindari. Persiar ontzien eta alemaniar hegazkinen ondoren ere, hemen28 |
Olerkiak izenburuan bertan aipatzen den Greziako uharteari buruz dihardu, eta erasoen aurrean tinko mantentzen den irla deskribatzen da. Bigarren Mediar gerran borroka garrantzitsua egon zen bertan, eta uharteko kostaldean itsas armada greziarrak persiarren itsas armada garaitu zuen. Gehiketan Salamina uhartean egondako beste guda bati egiten zaio erreferentzia. Izan ere, garai modernoetan, irlako portua (zeina Greziako itsas armadaren basea zen) Alemaniako Luftwaffek bonbardatu zuen 1941ean, eta gertakari horri egiten zaio erreferentzia eransketan. Beraz, gehiketaren bitartez datu historiko argigarriak daude. Erasoen aurrean mantentzen den uharteari egiten zaio erreferentzia, haren iraunkortasunari, baina hura defendatzeko hildakoen memoriari ere bai, defentsan parte hartutakoei omenaldia ere bada. Eransketarekin, mendeak igaro arren, defendatzen jarraitu behar duen irlaren ideia indartzen da: “Persiar ontzien/ eta alemaniar hegazkinen/ ondoren ere, hemen”.
Denboraren bat etortzeen adibidetzat aipatuko dugun bigarren adibidea “Euripean” olerkikoa da. Poema honetan ere hiru bertso lerro gehitu dira amaieran, eta, berriro ere, iraganaren eta orainaren arteko lotura indartu da. Honakoak dira olerkiaren bi egile-aldaerak, lehena Izuen gordelekuetan barrena liburuko lehen ediziokoa da (1981ekoa), eta, bigarrena, liburu beraren bigarren ediziokoa (2014koa):
|
"Euripean" |
|
|
egun berriz ere oilaritearen tenorean taberna guziak hertsita euria erortzen ari delarik elkartu gaitun Dylan Thomas eta biok whiskiz erabat horditurik hire erretratuari begira euria zunan orduan oraintxe bezala hire gainean Dublinen29 |
berriz ere oilaritearen tenorean taberna guziak itxita euripean elkartu gaitun dylan thomas eta biok erabat horditurik eta hire erretratua atera dinagu euripean ikusteko eta tantak apartatuz konturatu gaitun euria zela orduan ere hire gainean dublinen orain bezala geure gainean dublinen30 |
Olerkian, Dylan Thomas eta ni poetikoa elkartu dira, erretratu bat atera eta hari begiratzen diote. Argazkia ateratzean euria ari zuen, eta honako hau da gehiketa: “orain bezala/ geure gainean/ dublinen”. Esan daiteke, poema honetako amaieraren eta “Salamina” poeman erantsitako kontzeptua berbera dela, eta agian “Apirilari gorazarrea” deritzanean ere bai, baina bestela adierazirik: Sarrionandiak poema amaiera horietan historiaren gaurkotasuna azpimarratzen du, hots, memoriaren bidez beste garai eta lekuetan gertaturikoak presente egiten zaizkigu, eta harekin bat egiteko aukera ematen digu, orain eta hemen. Horregatik, poetak gehiegi matizatu ez arren, Elioten “April is the cruellest month” poeman oinarrituta Sarrionandiak idatzitako “Apirilari gorazarrea”n azpimarratu zuen apirilaren krudeltasuna ez da tragikoki azpimarratzekoa: Lehen Mundu Gerlan hildakoek ez dute urte hartako udaberria besteak baino okerragoa bihurtzen. Poetaren hitzek adierazten dutenez, gerla eta gazteen heriotzaren trajedia arrunta da, naturala, idia itotzen duen uholdea edota maitaleen odola berotzen duen udaberria bezainbeste. Salaminako soldaduak gerra medikoetan edo II. Mundu Gerran heroi erresistenteak dira, Termopiletakoak bezalaxe. Dylan Thomas galestarraren edota ni poetikoaren gainera erortzen den euria ere historia eta espazioa zeharkatzen duen fenomenoa da. Hortaz, ez da modu dramatikoan bakar eta berezitzat, errepikaezintzat poetizatu behar.
Denborari dagokionez, azken adibide esanguratsua “Errauts gorri xehea” olerkikoa da. Poemaren amaieran ikus daiteke argien, denboraren kolapso filosofikoak eragiten duen eternitate efektua. Hauek dira olerkiaren bi egile-aldaerak, biak Hnuy illa nyha majah yahoo bildumakoak:
|
GAZTALONDON gora, Etxahuniaren hondakinen albotik, haritzak, arantzak, gorostiak eta pagoak baino gorago, Madalena mendira heldu eta Zuberoa osoa goitik behera soegin genuen. Eta han, antena handiaren azpian, kristau elizaren azpian dantzan harria kausitu genuen… Arkeologoek harriaren sasoia kalkulatzen dute. Antena berria da, 1961 urtean berriztaturiko Andere Maria Madalenaren eliza XV. mendea baino arean lehenagokoa, eta latinez izkiriaturiko harri hori hirugarren, bigarren edo lehen mendekoa. Nor zen izkribua agindu zuen G. Val. Valerianus hori? Eta Heraucorrisehe hori zer da? Gaua lehenago zazpirehun mila bider bezala Barkoxe, Atharratze, Maule gainera erortzen. Harriari begira, erlojuari begiratu gabe, geratuez gero ilunbeak harrapatu zaitu gailurrean eta haizeak hotzikaratuko zaitu, eternitatea aldamenetik pasatzen zaizula abisatuz31 |
Mikel Albisuri Gaztalondon gora, Etxahuniako hondakinen albotik, haritzak, arantzak, gorostiak eta pagoak baino gorago, Madalena mendira heldu eta Zuberoa osoa goitik behera so egin genuen. Han zegoen harria antena handiaren azpian kristau elizaren azpian… Arkeologoek harriaren sasoia doi-doi kalkulatu dute: antena berri-berria da, Andere Maria Madalenaren eliza (1961 urtean berriztatua) XV. mendea baino arean lehenagokoa, eta latinez izkiriaturiko harri hori hirugarren, bigarren edo lehenengo mendekoa. Nor zen izkribua agindu zuen G. Val. Valerianus hori? Eta zer da Heraucorrisehe hau? Gaua lehenago zazpiehun mila bider bezala Barkoxe, Atharratze, Maule gainera erortzen. Harriari begira, erlojuari begiratu gabe, geratuez gero ilunpeak harrapatuko zaitu gailurrean. Linternaren fokuak karikatura bat argitu du: ‘Arrêtez tout, Coluche arrive!’, eta haizeak hotzikaratuko zaitu, eternitatea aldamenetik pasatzen zaizula abisatuz32 |
Zuberoako historiaren garai eta gertalekuak aipatzen dituzten lerroen ondoren, dago gehiketa: “Linternaren fokuak karikatura bat argitu du:/ Arrêtez tout, Coluche arrive” afixa ikusten dute protagonistek, “eta haizeak hotzikaratuko zaitu, eternitatea/ aldamenetik pasatzen zaizula abisatuz”. Eternitate hitzaren zentzua hor, denbora ardatzean aldiberekotasuna aipatzeko era bat da. Izan ere, Herauscorrisehe izeneko jainkoa gurtzen zen leku berean eraiki zen Atarratzen Madalenaren baseliza XV. mendean, eta Etxahun bertsolariaren etxearen ingurutik pasata iristen da hara. Izenburuak iradokitzen duen moduan, errealitate izendatzen dugun horretan denbora-espazioak eta gertakariak transzendentzia gabeak eta hutsalak dira, errauts gorri xehea soilik, akitaniera zaharreko “Herauscorrisehe” epigrafiaren balizko esanahia, egilearen interpretazio ad hoc horren arabera.
Denboraren bat etortzeak alde batera utziz, eta egoeren justaposizioan arreta jarriz, bi olerkiz arituko gara: “Zurrumurrua” eta “Soldadu hilaren ama” olerkiez, hain zuzen ere. Adibide aipagarriena “Zurrumurrua” olerkikoa da, Hnuy illa nyha majah yahoo bildumakoa hau ere. Olerkiaren lehen bertsioak “Abots hurrin eta hautsia” du izenburu, eta Matalasez dihardu. Bi hauek dira olerkiaren bi aldaerak:
|
“Abots hurrin eta hautsia” |
“Zurrumurrua” |
|
Zein da, hostoak gorritzeko sasoian, dena isilik geratzen denean menditik entzuten den zurrumurrua? Ez al dira Bernard Goihenetxeak, Ezpeizeko eiheraren alboan derrotatua, Jüntañen harrapatua, Lextarren eta Bordelen jujatua, Maulen urkaberatu eta lepamoztua izan ondoren Berhuetako haritzaren kontra ozta ozta zutituz gauez oihaneko bakardade ikaragarrian esan zituen hitzak? Zein da, polizia hiriaz jabetu eta barrikadetako suak itzaltzean kantoietan aditzen den murmurioa? Ez al dira Bernard Goihenetxeak, Ezpeizeko eiheraren alboan derrotatua, Jüntañen harrapatua, Lextarren eta Bordelen jujatua, Maulen urkaberatu eta lepamoztua izan ondoren Berhuetako haritzaren kontra ozta ozta zutituz gauez oihaneko bakardade ikaragarrian esan zituen hitzak? Bizirik ote dago, hilen artean? Eta hi, bizien artean, hilda ote hago?33 |
Zein da, hostoak gorritzeko sasoian, mendialde horretan dena isilik geratzen denean errime entzuten den zurrumurrua? Ez ote dira Bernard Goihenetxeak, Ezpeizeko eiheraren alboan derrotatua, Jüntañen harrapatua, Lextarren eta Bordelen jujatua, Maulen urkaberatu eta lepamoztua izan ondoren Berhuetako haritzaren kontra ozta-ozta zutituz gauez oihaneko bakardade ikaragarrian esan zituen hitzak? Zein da, polizia hiriaz jabetu, barrikadetako suak itzali eta kale-garbitzaileek hondakizunak baztertzean aditzen den murmurioa? Bernard Goihenetxe, ozta-ozta zutituz auto baten kontra, edo Hadzi Murat mintzo da edo Malcom X? Derrotatuak, aldez aurretik jujatuak, harrapatu eta urkatuak jaiki egiten dira? Bizirik ote daude hilen artean? ‘Eta hi hilda ote hago bizien artean?’34 |
Olerkiaren lehen egile-aldaeran, Matalas hilda egon arren, haren ahotsa heltzen zaigu, eta ahots poetikoa irakurleari zuzentzen zaio munduko bidegabekerien aurrean zer egiten duen galdetuz, bizien artean hilda ote dagoen itaunduz. Gehiketa esanguratsua dago Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko 2013ko edizioan. Matalasek gainerako pertsonaiek baino presentzia handiagoa izan arren, hor daude Hadzi Murat eta Malcom X ere, euskal apaiz erreboltariaren ondoan. Hala, beste garai bat egungoarekin alderatzeaz gain (barrikadetako suei erreferentzia egitean, batik bat), beste herrialdeetako borroka batzuk ere aipatzen ditu, edozein injustiziaren aurrean mugitzen ez dena hilda dagoela iradokiz. Olerki hau esanguratsua iruditzen zaigu lehen bertsioan denbora konbergentzia zegoelako, eta bigarrenean denborak eta espazioak bat egiten dutelako, beste hainbat testuren ildo berean.
Egoeren justaposizioa zenbait olerkitan iragarri gabeko aldaeren bitartez egin bada ere, beste batzuetan epigrafean bariazio izendapena gehituz burutu da. Izuen gordelekuetan barrena (1981) liburuan eta Marinel zaharrak (1987) lanean dagoen “Soldadu hilaren ama” olerkiaren kasua da hori, zeren gaia eta tankera bera izan arren, bi espaziotan kokatzeak (Iparraldean eta Irlandan) moldaketa batzuk egitera darama autorea. Honako hauek dira bi olerkiak:
|
“Soldadu hilaren ama” |
“Soldadu hilaren ama” |
|
(«Oroith gutaz» irakurri eta «O war is a casual mistress» erran zuen hilarriaren aurrean soldaduaren ama ikusirik.) Goizean hartu du gutuna Charles Causley soldaduaren amak haur laztanak —aintzina promes egin bezala— frentean idatzia, eta ireki gabe erakutsi die hauzokoei eta okinari bizirik dirauela frogatzeko erakusteko senarrari ere, Gero irakurri egin du, begietan nigarra gorde ezinik: «Hil egin dira iadanik izarrak eta hegazti guziak, bakarrik utzi gaituzte ilunbetan sute eta eztandek. Hontz begi bi soilik guri, deusezaren begiraleei so. Estarta hestu batek eta masustraz beterikako sasitzak bereizten du mendi magalean gurearengandik etsaien loa. Maiz pentsatzen dut zuengan, amatxo, goraintziak aitari eta amonari. Aliceri ere. Bidal almendrak. Ikusi arte». Beste gutuna irekitzen du orain amak, beste idazmolde bat, dardaraka orain atzamarrak: «Gutun hori eman zidan bart Charlesek. Sasitzan kausitu dut gaur etzana. Lagun handia genuen guziok. Doluminak. William». Amak eutsi egiten ditu malkoak. Ezkutatu egin du bigarren gutuna amantalpean. Senarraren gosaria atondu, eta haltzaria irribarreka garbitu ondoren, gona gorria jantzi eta almendrak erostera abiatzen da35 |
Bigarren bertsioa Goizean jaso du gutuna Michel Iriart soldaduaren amak, Semeak kasernatik izkiriatua, Eta ireki orduko Hauzokoei erakutsi die, Gero sukaldera sartu Eta irakurri du: «Gerla maniobratan ari gara, Gure etsaiarena ere Geuk egiten dugu, eta badirudi Ez dugula eguberriotan Etxera joaterik ukanen, Bidal iezadazuz gaztainak, Mosuak, Michel» Amak orain gutuneko Beste paper zatia ireki eta, Letra ezagutu gabe, soegin du: «Gutun hori eman zidan bart Michelek, goizaldean hil da, lagun paregabea zen gu guziontzat, Doluminak, Jean Larrieu» Ama, bere malkoak xukatu, Bigarren papera amantalpean gorde Eta kalera doa Semearen gutuna hauzokoei irakurtzera Eta gaztainak erostera36 |
Olerkiak hiru argitalpen izan ditu: Izuen gordelekuetan barrena (1981, 2014) eta Marinel zaharrak (1987). Egile-aldaera esanguratsuena bi bildumen artekoa da. Olerkian semea frontean duen ama batek bi eskutitz jaso ditu. Lehenengoa, semearena da; eta, bigarrena, semearen lagun batena. Bigarren gutunean semea hil dela jakinarazten diote amari. Halere, amak bigarren eskutitza irakurri izan ez balu bezala jarraitzen du eguneroko lanekin, errealitateari bizkarra emanez. Izuen gordelekuetan barrena lanean ingelesen lost generationi egiten zaio erreferentzia, eta Marinel zaharrak liburuan, aldiz, I. Mundu Gerran frantsesen alde borrokatzera deitu zituzten euskaldunei. Hori da aldaera esanguratsuena, gertakari berbera bi testuingurutan kontatzea. Jatorri ezberdintasun hori soldaduen izenetan dago: Izuen gordelekuetan barrena liburuan Charles Causley da, eta Marinel zaharrak lanean Michel Iriart.
Poemen aldaerak aztertuta, ikusi dugu, zenbaitetan denbora ardatzean (“Salamina”, “Euripean”, “Errauts gorri xehea”) eta, beste batzuetan, espazio ardatzean (“Zurrumurrua”, “Soldadu hilaren ama”) konfluentziak eta justaposizioak gehitu egin direla. Horrela, lortzen du egileak, aurreko bildumetatik heldutako olerkiak Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko ideia ardatzari egokitzea, eta denbora-espazio ardatzen erlatibotasunaren printzipioari atxikitzea.
Walter Benjaminen Angelus Novus
Ikusiak ikusi, Sarrionandiaren poesian edo modu orokorragoan postmodernitateko idazleengan erlatibitatearen teoria zientifikoaren eragina aintzat hartzekoa da, filosofia garaikideak errealitateaz bereganatu duen perspektiban. Bitxikeria gisa, aipatu nahiko genuke Sarrionandiak olerki batean erreferentzia egiten diola erlatibitatearen teoriari, Miren Landiribar idazle fiktizio eta fisikariari esleitutako “Albert Einsteinen mihia” izeneko olerkian hain zuzen ere. Honako hau da pasartetxoa: “Mihiaren kontzeptu hori/ askoz da larriago/ erlatibitatearen/ teoria bera baino”37. Cassirer fisiko teorikoak gertakari garrantzitsutzat jo zuen Einsteinentzat erlatibitatearen ekarpen nagusia denbora eta espazioa objektibotasun fisikoaren azken hondarretik askatu izana izatea, zeina Einsteinen hitzetan, erreal-irreal dikotomiari dagozkion magnitudeen ezin murriztua adierazteko modua den38. Xouplidis-ek dioenez, fisikan, espazioaren eta denboraren arteko dikotomiaren ilusioa erlatibitatearen teoriak suntsitu zuen, eta teoria horrek ondorio operatiboak izan zituen errealitatearen kontzeptu konbentzional osoan; beraz, ez da harritzekoa literatura-ikasketetan espazio-denboraren printzipioa testualtasunera eraman izana39. Xouplidisi jarraituz, matematiketako termino hori Einsteinen erlatibitatearen teoriaren bidez sartu da, eta espazioaren eta denboraren izaera banaezina adierazten du (denbora espazioaren laugarren dimentsio gisa). Ildo horretan, esanguratsua da Ingerborg Bachmann-ek galdetu izana ea posible ote den eleberri kronologikoa egitea teoria erlatiboaren aroan40.
Vicente Luis Mora-ren ustetan, hiru arrazoigatik izan du Einsteinen erlatibitatearen teoriak horrenbesteko oihartzuna azken mendeko literaturan: lehena, denok ulertzen dugulako ustea da (nahiz eta egiazki gizarteko talde oso murritz batek baino ez dituen teoria ulertzeko behar besteko euskarriak); bigarrena, XX. mende hasieraz geroztik dena erlatiboa delakoaren uste zabalduarekin bat egitea da, eta baita edozein behaketa perspektibista eta ez dogmatikoa izan behar duelakoaren ustearekin ere; eta, azkena, unibertsoaren handitasunari erreferentzia egiteko kosmobisio metaforikoa eskaintzea da, denborazko perspektiba ere emanez41.
José Luis Molinuevok dioenez, Blumenberg-etik aurrera mendebaldeko pentsamenduaren historia metaforen historia da42, eta gure garaiko pentsamendu nagusia zientifikoa da. Hori horrela, George Steinerrek Language and Silence (1976) lanean adierazi bezala, idazleak metafora zientifikoen indar adierazleaz baliatzen dira. Metaforaren artean, denbora erlatiboaren metafora, Einsteinen teorietan oinarritutakoa, finkatuenetarikoa da. Morak dioenez, erlatibitatearen teoria momentu kultural erabakiorrean heldu zen, abanguardiek literaturaren eta artearen oinarria guztiak zalantzan jartzen zituztenean, hain zuzen ere43. Robert T. Tally Jr.-ek Time, Literature, and Cartography After the Spatial Turn: The Chronometric Imaginary liburuaren hitzaurrean44, humanitateen eta gizarte-zientzien aldaketa espazialak ikerketa berritzaileak eta diziplina anitzekoak sortu dituela dio. Geografia literarioaren, kartografia literarioaren, geofisikaren, geopoetikaren, geokritizismoaren edo, oro har, humanitate espazialen banderapean egiten diren orientazio espazialeko azterketa literarioek kritika garaikidea birformulatzen edo transposatzen lagundu dute, askotariko eratan arreta jarriz espazioaren, lekuaren eta literaturaren arteko harreman dinamikoetan. Hori horrela, Fedosova-k dioenez, “Quite often writers abandon chronological presentation of events and thus break the logical sequence of time/space and cause/effect relationships in the story. Temporal distortion is used in postmodern fiction in a number of ways and takes a variety of forms45”. Ildo beretik, Foucaulten heterotopia kontzeptua esanguratsua da. 1966an irratiko konferentzia batean erabili zuen lehen aldiz, eta 1984an argitaratutako De los Espacios Otros lanean kontzeptuaz aritu zen. Heterotopien sorrerak beste errealitate posible batzuk imajinatzea ahalbidetzen du. Foucaultek heterotopiei ezarritako printzipioen arteko bat da hainbat espazio, berez bateraezinak direnak, leku jakin batean jartzeko ahalmena46, eta beste bat “que las heterotopías se vinculan a cortes singulares del tiempo, cortes en los que este último se acumula hasta el infinito”47.
Literaturan zabaltzen diren aukerez ari garela, Kavafis idazle alexandriarrari aipamen egin nahiko genioke, zeinaren eragina iurretakoaren lehen lanetan ageri den. Bi idazleengan zenbait antzekotasun aurki daitezke, eta horietako bat da, bat etortzeena. Castillok dioenez, Kavafisek iraganean aurkitu zuen edozertaz hitz egiteko abagunea: “el pasado sirve al alejandrino para todos sus fines poéticos. Su espíritu se mueve en épocas muertas, porque a su través puede reflejar el presente de la sociedad en que vive”48. Aurrerago joanez, Castillok dioenez, Kafavisek iraganarekiko zuen jarrera itxuraz baino ez zen objektiboa. Alexandriako poetak, forma didaktikoa hartu eta moralizatzeko asmorik gabe ideia moralak goratzen ditu, historiatik motiboak eta pertsonaiak atera eta berpizten ditu, baina bere helburua ez da historia egitea, poesia egitea baizik. Bere “objektibismoa” historia erakusteko ez ezik, bere sentimenduak azaleratzeko baliagarria da49. Era berean, Ruedak Kavafisen helduaroko poetikan zera nabarmendu zuen:
De esta manera, paso a paso, poema a poema, nos da una visión llena de arquetipos universales que representan al hombre contemporáneo y a la historia griega, al mismo tiempo que va transmutando proteicamente y evolucionando desde metáforas individuales y personales hacia metáforas colectivas e históricas, dándonos como resultado la conformación de un mundo mítico en la cual la historia griega antigua y moderna se funden en una imagen que desde la antigüedad refleja las angustias de las sociedades y del hombre moderno.50
Sarrionandiak ere Kavafisen antzeko baliabideak darabiltzala uste dugu, esaterako, bigarren atalean aipatutako ipuin arturikoen kasuan. Denboraren erabilerak arteetan izan dezakeen beste adibide bat izan daiteke Adriana Bustos artista argentinarrarena. Heterotopiaren kontzeptuarekin lotuta aztertu zituzten Giselle Hidalgok eta Dorde Cuvardic-ek haren lanak, eta zera adierazi zuten:
Su producción artística se enfoca en visibilizar las continuidades y conexiones que se dan en la historia latinoamericana, más allá de las diferencias temporales y espaciales. En su estudio, Adriana Bustos identifica acontecimientos y procesos lejanos en el tiempo —incluso en el espacio—, pero que ella los correlaciona con acontecimientos y procesos del presente.51
Sarrionandiaren kasuari helduz, erlatibismoak eskaintzen dion askatasuna baliatzen du errealaren eta irrealaren arteko bikoiztasunari ihes egin, eta denbora nahiz espazioaren konkrezioetatik haragoko hausnarketa unibertsaletara iristeko, hala nola historiaren, boterearen edo errepresioaren inguruko hausnarketari heltzeko. Hausnarketa hori ez da iurretarrarentzat filosofia mailako hausnarketa soilik, eta are gutxiago indiferentzia eta desafekzioa baimentzen duen jarrera postmoderno ez axolatia. Aitzitik, menperatuentzat mundua zabala eta arrotza dela adierazteko darabil, berdin zein herritan eta zein garaitan, botere harremanak eta zapalkuntza edonon baitaude, unibertsalak eta eternoak dira. Mundua mundu denetik berretzen dira taigabe, egileak espantu sendaezinarekin seinalatzen duenez.
Aurrerago joanez, esango genuke Walter Benjaminek, Frankfurteko eskolako filosofoak, Historiaren kontzeptuaz (1940) idazki sonatuan erabilitako irudi bat duela gogoan Sarrionandiak Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko 2013ko hitzaurrean bere kronikak XX. mendetik ihes egiteko saiakerak direla dioenean. Izan ere, Benjaminek zera adierazi zuen Angelus Novus (Paul Kleeren akuarela bat) iruzkintzean, progresuaren eta historiaren kontzeptuen alegoriatzat:
Aingeru bat dago berton irudikatua, begiak hantxe tinko josita dauzkan zerbaitetik aldentzen ari dela ematen baitu. Haren begiak irtenak daude, ahoa zabalik eta hegoak tenkatuak dauzka. Antzekoa eman behar du historiaren aingeruak. Begitartea iragana aldera itzulia du. Guretzat gertakarien kate bat ageri den tokian, katastrofe bakar bat hautematen du hark, hondakinaren gainean hondakina pilatzen aspergabe eta berari oinean jaurtitzen. Berak pausatu, hilak piztu eta puskatua berrosatu egin gura luke. Baina Paradisutik aldagoiak erasotzen du, hori bere hegoetan katramilatzen da eta hain da bortitza, aingeruak ezin baititu haiek atzera bildu. Aldagoi horrek eutsi ezinik etorkizunerantz bultzatzen du, bizkarra ematen baitio berak horri, bere aurrean zeruraino metatuz dihoan bitartean hondakinen pila. Guk progresoa deitzen duguna, aldagoi hori da.52
Ildo horretan, esanguratsua da 2022an berrargitaratutako Hautsi da anphora CDan, badagoela Bernardo Atxagak irakurritako testu bat, Paul Kleeren Angelus Novusi buruzkoa. Beraz, Pott Bandako kideen artean ezaguna zen margoa, eta hartaz Benjaminek iradokitakoa. Era berean, gorago aipatutako Bustos artista argentinarraren collageak eta Benjamin lotu zituen Aresek: “ilumina las relaciones de poder creadas por el discurso de la modernidad, siguiendo la estela de Walter Benjamin”53.
Esan bezala, Sarrionandiak historiaren kronologia eta progresuaren kontzeptuak ez ditu aintzat hartzen modernitateak iradoki moduan. Aldaeraz aldaera, bere testu poetiko guztietara hedatzen joan den historiaren aldien inpostazioaren salaketa eta progresuaren ideiaren hutsaltasunak bat egiten du Benjaminen bisio horrekin, bai eta Michel Foucault edo Frederick Jamesonek 1960 inguruan iradokitako ikuspuntu aldaketa postmodernistarekin ere. Gaia oso modu laburrean adierazteko, esan daiteke denbora ardatzak garrantzia galdu zuela espazioaren mesedetan, eta simultaneitate historikoa ezarri zela espazioaren luze labur berean. Honela adierazi zuen Foucaultek:
Nous sommes à l’époque du simultané, nous sommes à l’époque de la juxtaposition, à l’époque du proche et du, lointain, du côte à côte, du dispersé. Nous sommes à un moment où le monde s’éprouve, je crois, moins comme une grande vie qui se développerait à travers le temps que comme un réseau qui relie des points et qui entrecroise son écheveau.54
Horrek berarekin dakar postmodernitateko pentsamenduan, historiaren norabideak progresuaren ideia ezbaian jarri izana. Ilustrazioan garatutako pentsamendu modernoak emantzipazioa ekarriko zuen teleologia bat eraiki zuen, hots, progresuaren ideian oinarritutako denboraren ikuspegi utopikoa. Progresuaren ideiaren kuestionamendua, ordea, postmodernitateko muinetako bat da, eta Sarrionandiaren testuek horren zantzu nabariak dituzte, eszeptizismo moduan adierazirik. Horren adibide dira “Gerezien sasoia iritsi da” edo “Hilarri izkribua V” poemak. Elkanoren bidaiak ekarritako onurez eta kalteez hausnartzen diharduela ere, hala diotso amamak haurrari Munduari bira eman zion ontzia liburuan: “Egunetik egunera egiten dugu historia, oharkabean edo apropos, jaio garen makinerian sartuta. Eta ez pentsa nahi duguna lortuko dugunik, gauza batzuk igual bai, baina nahi ez dugun gehiago lortuko dugu agian”55.
Azkenik, “Ikaroren erorketa” olerkia aipatu nahiko genuke, zeinetan W.H. Auden idazleari erreferentzia egiten zaion. Hilda dago poesia? liburuan argitaratu zen, eta bertan hausnarketa literarioa egiten du iurretarrak. Poema bat aukeratu beharko balu Audenen “Musée des Beaux Arts” aukeratuko lukeela dio, non Audenek Brueghelen Ikaroren Erorketa komentatzen duen. Era berean, koadro flandiarrak elezahar grekoa du mintzagai. Koadroan Ikaroren erorketa dago, baina Ikaro txikia eta ia ikusiezina da. Irudi hori baliatzen du bizkaitarrak Audeni arrazoia emateko, honela dio pasartetxo batek:
(...) Sufrimenduari buruz, maisu zaharrek
arrazoia zuten
-dio W. H. Audenek-
Beste guztiak jaten edo leihoa zabaltzen edo paseo aspergarrian
ari diren artean gertatzen da.
Dena apartatzen da, dena pasatzen eta aldentzen da lasai,
oharkabean bezala, desastrearen lekutik.
Inoren bizi minak ez du beste ia inor jotzen. Besteen
zauria ez zaio ia inori ardura56
(...)
Edonola ere, olerkia honela amaitzen da: “Ikaroren zain nago eta ahaleginduko naiz laguntzen,/ bere hegal apurtuen zatiak bilduko ditut/ eta aterpea emango diot, ni erori nintzen bezala eroriko denean,/ oilaskoaren moduan”. Olerkiak munduarekiko jarrera bital konprometitua erakusten duela uste dugu. Ikaro jausiko da, heroitasun izpirik gabe (oilaskoaren moduan), eta, halere, ni poetikoa gertu egongo da erortzen denean laguntzeko, nahiz eta baten minak ez duen beste inorengan eraginik. Gure aburuz, aldaeren azterketaren bidez ondorioztatu dugun egilearen poetikaren zutabe ezagunek eusten diote olerkiari. Poetak hausnartu egin nahi du idealismoaren mito nagusi den Ikaroren erorketaren sufrimenduaz. Gaia handia da, baina, Brueghel edo Audenek bezala, sufrimendu hori ia oharkabean pasako dela azpimarratu nahi du, erorketa hori arrunt eta eguneroko bihurtzen du, eta erorketa kontatzeko konpromezua agertzen du.
5. Ondorioak
Joseba Sarrionandiaren lanetan denbora eta espazioaren mugak sistematikoki zalantzan jartzen dira. Ikusi dugunez, konfluentzia egilearen ibilbidean hasiera-hasieratik egon arren, areagotuz edo indartuz doan joera da. Anakronismoa, anatopismoa, heterokronia eta heterotopia bezalako kontzeptuen erabilerak, edo horien gaineko hausnarketak, erakusten du idazleak ez duela errealitatea denbora linealean edo espazio finkoetan ulertzen, Foucault edo Jamesonek iradokitako ikuspuntu aldaketa postmodernistaren ildoan baizik. Izan ere, Morak dioen bezala:
La Relatividad y sus posibilidades metafóricas brindan al escritor un semillero de posibilidades mucho más rico que el ofrecido por el tiempo newtoniano. La metáfora einsteniana es una espoleta para la imaginación y una concepción rompedora de cárceles temporales y espaciales. Lo mismo que la literatura.57
Bestalde, nabarmendu nahiko genuke poemetako egile-aldaeren helburua ez da xehetasunak eranstea. Poema-aldaerak aztertzean ikusi dugunez, hainbatetan argitalpen berrienetan aldiberekotasuna eta justaposizioa indartzen da, eta horrela, testuetan espazio-denboraren konbergentzia proposatzen edo areagotzen da. Ondorioz, esan genezake, gehiketa horiek egilearen pentsamendu poetikoaren adierazpen sakonak direla. Iurretako idazlearen lanetan, historia ez da iraganeko gertakarien bilduma bat, etengabe berridazten den oraina baizik. Hori horrela, egileak munduko injustiziak eta botere harremanen unibertsaltasuna azpimarratzen du. Anakronismoen bidez iraganaren gaurkotasuna azpimarratu nahi duela uste dugu. Eta, espazioak nahastearen ondorioz mundua zabala eta arrotza dela menperatuentzat, eta berdin duela bidegabekeriak non gertatu, edonon baitaude, eta denoi dagozkigu. Injustizien aurka altxatzen den ahotsa da berea, eta berdin da non edo noiz gertatu, historiaren gaurkotasuna azpimarratzen da. Espazio eta denbora konfluentzia hori nabarmenen “Zurrumurrua” olerkian antzeman daiteke, gure aburuz; baita Izuen gordelekuetan barrena liburuko “Salamina” olerkiaren bigarren edizioko aldaeran ere.
Ildo beretik, “Itzulera” poema guztiz adierazgarria iruditzen zaigu. Urteak deserrian igaro ondoren itzultzen den norbaitena da ahots poetikoa, eta guztiek Ulises deitzen dioten arren, Jaun Zuriano da Elantxobera bueltatzen, euskal pertsonaia odiseiko mitikoa. Itzultzearen gaia unibertsala da, eta gure ustez hori adierazi nahi izan da olerkian, munduko edozein txokotan gerta daitekeela, mito greko-latinoan, euskal baladan edo beste edonon, hau da, gurea unibertsala dela eta unibertsala gurea ere badela adierazi nahi izan da.
6. Erreferentziak
1 Eider Rodriguez: Joseba Sarrionandiaren “Lagun izoztua” eleberriko hiru itsasoak. Irakurketa proposamen bat, Doktore tesia, Euskal Herriko Unibertsitatea, 2013, 300. or.
2 Kirmen Uribe: “Asalto a los cielos: Estética y escritura en la poesía de Atxaga y Sarrionandia”, Ínsula, 623, 1998, 23.-25. or.
3 Joseba Sarrionandia: Narrazio guztiak (1979-1990), Donostia, Elkar, 2011, 307-318. or.
4 Joseba Sarrionandia: Ni ez naiz hemengoa, Iruñea, Pamiela, 2016, 44.-45. or.
5 Joseba Sarrionandia: Laberintoko egunkaria, argitaratu gabeko eskuidatzia, 1984, 32. or.
6 Sarrionandia: Ni, 52. or.
7 Sarrionandia: Ni, 52. or.
8 Lourdes Otaegi: “Sarrionandiaren ipuin arturikoak. Parodia, utopia eta desira”, Lapurdum, XX, 2017, 532. or.
9 Sarrionandia: Ni, 50. or.
10 Sarrionandia: Ni, 50. or.
11 Joseba Sarrionandia: Lagun izoztua, Donostia, Elkar, 2001, 56.-57. or.
12 Joseba Sarrionandia: Han izanik hona naiz, Donostia, Elkar, 1992, 106. or.
13 Joseba Sarrionandia: Marinel zaharrak, Donostia, Elkar, 1987, 8. or.
14 David Castillo eta David Paloma “Herrien espetxe izaten jarraitzen du Espainiak [Espanya continua sent una presó per a altres pobles]”, Maria Coleraren itzulpena. El Punt Avui, 2014-IX-12.
15 Uribe: “Asalto”, 23. or.
16 Rodriguez: Joseba, 2013, 188. or.
17 Joseba Sarrionandia: Hnuy illa nyha majah yahoo, Donostia, Elkar, 1995, 20. or.
18 Sarrionandia: Hnuy illa nyha majah yahoo, Donostia, Elkar, 2013, 60. or.
19 Sarrionandia: Hnuy, 2013, 72. or.
20 Sarrionandia: Hnuy, 2013, 134. or.
21 Arthur Rimbaud: “Je suis ici dans les Gallas”, Arthur Rimbaud “Je suis ici dans les Gallas” Lettres et textes choisis et présentés par Alain JOUFFROY (A. Jouffroy ed.), Bloomington, iUniverse, 1999, 134. or.
22 Edmond De Goncourt eta Jules De Goncourt: Journal des Goncourt: mémoires de la vie littéraire. Troisième série- deuxième volume. Tome huitième ١٨٨٩-١٨٩١, Paris, Bibliothèque-Charpentier, 1895, 226. or.
23 Vicente Quirarte: “1891: El último año de la vida de Jean-Arthur Rimbaud”, Revista de la universidad nacional autónoma de México, 490, 1991, 3.-12. or.
24 Sarrionandia: Hnuy, 2013, 172. or.
25 Mikel Ayerbe: Euskal literatura garaikidea kritika genetikoaren argitan: Aresti, Sarrionandia, Saizarbitoria eta Atxagaren idazlanen sorkuntza prozesua aztergai, Doktore tesia, Euskal Herriko Unibertsitatea, 2016, 250. or.
26 Rodriguez: Joseba, 150. or.
27 Joseba Sarrionandia: Izuen gordelekuetan barrena, Bilbo, Aurrezki Kutxa, 1981, 35. or.
28 Joseba Sarrionandia: Izuen gordelekuetan barrena, Iruñea, Pamiela, 2014, 55. or.
29 Sarrionandia: Izuen, 1981, 56. or.
30 Sarrionandia: Izuen, 2014, 89. or.
31 Sarrionandia: Hnuy, 1995, 81. or.
32 Sarrionandia: Hnuy, 2013, 113. or
33 Sarrionandia: Hnuy, 1995, 94. or.
34 Sarrionandia: Hnuy, 2013, 128. or.
35 Sarrionandia: Izuen, 2014, 98. or.
36 Sarrionandia: Marinel, Elkar, 1987, 110. or.
37 Sarrionandia, Joseba: Hilda dago poesia? ¿Está muerta la poesía?, Iruña, Pamiela, 2016, 336.or.
38 Martín Simesen de Bielke: “Tiempo e interpretación en la teoría de la relatividad”, Franciscanum, 170, 2018, 50. or.
39 Panagiotis Xouplidis: “Viajar en el espacio-tiempo: Física y literatura en la historia de tu vida”, Pangeas. Revista interdisciplinar de Ecocrítica, 3, 2021, 17. or.
40 Ingeborg Bachmann: Problemas de la literatura contemporánea, Madril, Tecnos, 1990 apud Mora: “Einstein”, 422-423, 2016, 130. or.
41 Mora: “Einstein”, 422-423, 2016, 119. or.
42 Mora: “Einstein”, 422-423, 2016, 121. or.
43 Mora: “Einstein”, 422-423, 2016, 129. or.
44 Robert T. Tally: “Series Editor’s Preface”, en Adam Barrows: Time, Literature, and Cartography After the Spatial Turn. The Chronometric Imaginary, Palgrave MacMillan, Londres, 2016, vii. or.
45 Tatyana Fedosova: “Reflection of time in postmodern literatura”, Athens Journal of Philology, 2, 2015, 77. or.
46 Guiselle Hidalgo eta Dorde Cuvardic García: “Las heterotopías reivindicativas y constestatarias en la producción fotográfica de Adriana Bustos”, Escena: Revista de las artes, 80, 2021, 158.-159. or.
47 Hidalgo eta García: “Las heterotopías”, 2021, 159. or.
48 Miguel Castillo: “Algunos aspectos de la poesía de Constantino Kavafis”, Byzantion Nea Hellás, 1, 1970, 73. or.
49 Castillo: “Algunos”, 1970, 73. or.
50 Juan Carlos Rueda: Una posición oblicua en la relación al universo: La modernidad poética en la obra de Constantino P. Kavafis, Bogota, Universidad de los Andes, 2006, 35.-36. or.
51 Hidalgo eta García: “Las heterotopías”, 2021, 155. or.
52 Joxe Azurmendi: “Poesia eta filosofia: Hilobiz hilobi”, in Joxe Azurmendi (ed.): Filosofia eta poesia, Jakin, Andoain, 2011, 154. or.
53 Maria Cristina Ares: “El arte cartográfico contemporáneo. Imago Mundi de Adriana Bustos: desordenando el orden”, Actas del I Congreso Internacional de Artes, 2018, 777.-786. or apud Hidalgo eta García “Las heterotopias”, 2021, 156. or.
54 Michel Foucault: “«Des espaces autres» Conférence au Cercle d’études architecturales, 14 mars 1967”, Architecture, Mouvement, Continuité, 5, 1984, 46.
55 Joseba Sarrionandia: Munduari bira eman zion ontzia, Iruña, Pamiela, 2020, 156.-157. or.
56 Sarrionandia: “Hilda”, 2016, 306. or.
57 Mora: “Einstein”, 422-423, 2016, 131. or.