Diasporako euskal prentsa instituzionalaren sorrera Argentinan: Laurak Bat (1878-1891)

• Surgimiento de la prensa institucional vasca de la diáspora en Argentina: Laurak Bat (1878-1891)
• Creation of the Basque institutional press of the diaspora in Argentina: Laurak Bat (1878-1891)

Kepa Zelaia Bolinaga

Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU).

kepa.zelaia@ehu.eus

ISSN: 2445-0782

DOI: https://doi.org/10.55698/SS48-2025-09

Cómo citar: Zelaia Bolinaga, K. (2025). Diasporako euskal prentsa instituzionalaren sorrera Argentinan: Laurak Bat (1878-1891). Sancho el Sabio: revista de cultura e investigación vasca, 48, 168-197. https://doi.org/10.55698/SS48-2025-09

Fecha de recepción: 10-VII-2025

Fecha de aceptación: 17-XI-2025

---

RESUMEN

Este artículo analiza como objeto de estudio la primera publicación de la colectividad vasca en Argentina, la revista institucional Laurak Bat (1878). Con el objetivo contextualizar el surgimiento de la revista, explicar la función que tuvo en la comunidad vasca de la diáspora y mostrar el discurso que transmitió, se han estudiado a través del análisis de contenido varios puntos de interés de la revista. Todo ello, enmarcando el estudio como una aportación a la historia del periodismo vasco.

PALABRAS CLAVE

Laurak Bat; historia del periodismo vasco; diáspora vasca; Argentina

LABURPENA

Artikulu honek Argentinako euskal kolektibitateko lehen argitalpena, Laurak Bat (1878) aldizkari instituzionala, ikerketa objektu bezala aztertzen du. Aldizkaria sortu zen testuinguruan kokatu, diasporako euskal komunitatean eduki zuen funtzioa azaldu eta landu zuen diskurtsoa erakusteko helburuarekin, aldizkariaren zenbait interesgune aztertu dira eduki-analisiaren bitartez. Honen bidez, euskal kazetaritzaren historiari ekarpena eginez.

GAKO-HITZAK

Laurak Bat; euskal kazetaritzaren historia; euskal diaspora; Argentina

ABSTRACT

This article analyses as an object of study the first publication of the Basque community in Argentina, the institutional magazine Laurak Bat (1878). With the objective of putting the magazine in the context in which it was published, explaining the needs the publication addressed of the Basque community in the diaspora and analysing the editorial line followed, we have studied through content analysis some points of interest of the magazine. All this, framing the study as a contribution to the history of Basque journalism.

KEY WORDS

Laurak Bat; history of Basque journalism; Basque diaspora; Argentina

---

1. SARRERA

Rio de la Platako herrialdeak, hots, Argentina eta Uruguai, izan ziren XIX. mendean emigrazio masiboaren garaian euskaldunen portu nagusiak. Joera horrek XX. mendean aurrera eginda ere jarraitu zuen, baina erritmo eta egoera ezberdinak jazo ziren denboran zehar. Argentina da diasporako euskal aldizkariak dituzten herrialdeetatik agerkari gehien dituena eta aldizkari tipologia ezberdinen adibide garbiak daude (instituzionalak, kultural-intelektualak eta politikoak). Horrez gain, diasporako lehen euskal aldizkariak agertu zirenetik gerra osteko kazetaritza ekimenetaraino etengabe argitaratu dira aldizkariak Argentinan. Beraz, posible da diasporako euskal prentsaren fenomenoa kronologiaren jarraikortasun egokiarekin aztertzea. Horregatik, Argentinako euskal argitalpenen azterketa egiteak, kasu zehatz honetan Laurak Bat aldizkariaren eduki-analisiak, lagundu dezake eta hasiera bat da diasporako euskal prentsaren fenomenoa ulertzeko bidean.

Laurak Bat aldizkaria Rio de la Platan sortutako lehen euskal etxeek argitaratutako prentsa instituzionalaren erakusgarri da. 1877an sortu zen diasporako lehen euskal agerkaria Montevideon eta 1878an Buenos Airesen argitaratu zen bigarrena, biak Laurak Bat izenarekin.

Lehenbiziko etapa, 1878ko urtarrilean argitaratutako lehen aletik 1891ko abendura artekoa izan zen eta guztira 230 zenbaki eman ziren argitara. Bigarren etapa, 1921ko apirilean hasi eta 1923ko apirilera arte izan zen, orduko 18 zenbaki ezagutzen direlarik. Hirugarren etapa, 1930ko urritik 1931ko iraila arteko izan zen eta 12 zenbaki editatu ziren. Ordutik aurrera, 1975ra arte, zenbaki solteak argitaratu ziren San Inazio bezalako ospakizun bereziei, urteurrenei edo konferentziei lotuta.

2. EUSKAL EMIGRAZIOA AMERIKETARA XIX. MENDEAN

Euskaldunek Amerikara eginiko emigrazioa Konkista garaitik datorren fenomenoa da eta etengabe jarraitu du erritmo ezberdinetan bada ere. XIX. mende osoan zehar eta XX. mendearen zati handi batean, Euskal Herri osoko eskualde ezberdinetan prozesu migratzailea jazo zen, historiografiak “masibo” bezala kalifikatu duena. Migrazio hori herrialde amerikar ezberdinetara bideratu zen, bereziki hutsak edo herri indigenen esku zeuden lurrak okupatu eta errentagarri bihurtzeko europar langileak eskatzen zituzten herrialdetara gertatu zen fenomenoa. Hego Konoan, Argentina eta Uruguay nabarmentzen dira, eta Chile eta Brasilera ere eman zen neurri txikiagoan; Ipar Konoan, berriz, Kuba, Estatu Batuak eta Mexiko izan ziren helmuga.

Euskal emigranteek euskal kulturaren elementuak (kirola, hizkuntza edo gastronomia) eraman zituzten itsasoz bestaldera. Horrez gain, sare instituzional “etniko” oso bat eratu zuten, aisialdi eta elkar laguntzarako asoziazioek, kirol eta erlijio elkarteek, jai egunek edo prentsa agerkariek osatuta. Diasporako euskaldunek beraien jatorrizko kultura errepikatzen saiatu ziren, baina beraien herrialde berrietako gizartean bertakotzea ahaztu gabe. Horrela, Euskal Herrikoaren erabateko kopia izan gabe, euskalduntasun propio bat eraikiz joan dira denboran zehar munduko herrialde ezberdinetan1.

Euskal Herritik Ameriketara joandakoen kopuru zehatza zaila izango da inoiz jakitea. Fenomenoaren handitasuna frogatutzat ematen da testigantza, estatistika lokal, errolda-agiri, etab-ei esker, baina datu zehatzak eta horien ezaugarriak jakitea ezinezkoa da. Douglass eta Bilbaok2 200.000 euskaldunetan ezarri zuten emigranteen kopurua 1825-1950 urteen artean. Gerora autoreek beraiek eta beste historialari batzuk gutxieneko zifratzat jo dute. Milioi erdi inguru izan zirela esan daiteke, betirako joan zirenak eta bueltatu zirenak kontuan hartuz. Euskal migrazioaren beste ezaugarri bat probintzia eta eskualde mailaka izandako ezberdintasun handiak dira, erritmoei eta norakoei dagokienez3. Emigrazio mota ezberdinei buruz interesgarria da honako hausnarketa:

Es cierto que las peculiaridades de Mataró, el Valle de Baztán o Corcubión impiden una caracterización generalizada de la emigración española. Sin embargo, estas localidades representan tipos de emigración antes que instancias singulares, tipos que por lo general aparecen respectivamente en las ciudades industriales de Inglaterra, los valles pastoriles de Irlanda y las aldeas de pescadores de Liguria, por ejemplo. En realidad, al exponer la naturaleza universal de los esquemas locales, este enfoque, en última instancia, puede acercarnos más a una comprensión general del movimiento poblacional que cualquier perspectiva supuestamente más vasta, en el plano nacional4.

Kasik mende batez, 1929an gertatutako krisira arte, herrialde amerikar ugarik immigrazio askatasuna izan zuten beraien identitate nazionalaren eraikuntzaren oinarri:

En fin, tanto en Argentina como en Uruguay, decir inmigración era sinónimo de progreso durante el pasado siglo. La “utopía agraria” se trató de hacer realidad, y para lo que al Cono Sur acontece, se esperaba del colono la vitalidad, sabiduría y experiencia con la que poder iniciar el despegue socioeconómico que sacara a aquellos países de los niveles de precaria economía en que se encontraban poco después de su independencia de España5.

Beraz, euskaldunen emigrazioa mugimendu zabalago baten parte bezala ulertu behar da, 1830 eta 1930 urteen artean 52 milioi europarri eragin ziena6. Euskaldunen emigrazioa Konkistaren garaitik ematen zen fenomenoa zen, baina XIX. mendera arte goi mailako profesionalak, militarrak, elizgizonak, gobernadoreak eta abar ziren itsasoz bestalde joaten zirenak. Gizarte aldaketen eta aurrerapen teknologikoen ondorioz fenomenoa masiboa bihurtuko zen:

The Basques immigrating to the Southern Cone in the nineteenth century were part of the second phase of Basque immigration. They were no longer government administrators for the Spanish or trained lawyers, military leaders, or professionals with formal educations. Now the typical Basque immigrant was a young rural male with almost no formal schooling, a male escaping mandatory military service for Spain or to France, a political refugee fleeing persecution after the Carlist Wars, or a brother or sister who would not inherit the family baserri7.

Eredu koloniala amaituta, Amerika independenteak oinarrizko produktuez hornitzen zuen industrializazioaren hedapen bete-betean zegoen Europa. Indigenei lurrak ebatsita Juan Bautista Alberdi Alberdi ideologo argentinarraren “gobernar es poblar” esaldi ezaguna martxan zegoen. Emigrazio masiboen testuinguru horretan emigrazio agente edo “engantxadoreek” garrantzia handia izan zuten:

En Bilbao, Gernika, los agentes de emigración, llamados “enganchadores” pagados por las repúblicas sudamericanas, ofrecían tierras de cultivo y el viaje gratuito. Estos recorrían pueblos rurales ofreciendo todo tipo de bienestar y felicidad en las nuevas tierras prometidas. (…) Por lo que sucedió parece que las promesas frecuentemente no se realizaban, pues, a su llegada a la nueva tierra, se veían abandonados y a emplearse de la peor manera8.

Emigrazioa ez zen izan salbuespenezko egoera bat: “La emigración masiva fue mucho más que la acumulación de millones de decisiones individuales. Fue el resultado de la interacción de fuerzas macroestructurales y microsociales, de la aleación de tendencias globales y redes con base local…”9. Ez zen desesperazioak eragindako azken aukera, euskal gizarteko zati handi bati beraien etorkizuna antolatzerako orduan eskaintzen zitzaion posibilitate bat zen. Beraz, Ameriketara joatea ez zen soilik erabaki pertsonala, familia edo gizarte egitura baten parte zen. Jakina da itsasoz gaindiko herrialdeetan aurkitzen ziren senide eta lagunek zuten eragina, horiek izango baitziren lan mundura gerturatzen edo gizarteratzen lagunduko zietenak herrialde berrian. Horregatik, emigrazioa Euskal Herriko zenbait tokitan “ethos”-aren parte zen, errotutako ohitura bat zen10.

Hala ere, emigrazioaren gaiak eztabaida handia eragin zuen garaiko gizartean, instituzio politikoetan, elizan, bertsolaritzan edo prentsan islatu zena. XIX. mendeko euskal prentsan emigrazioaren gaia sarri azaltzen zen eta argitalpen guztiak bat zetozen, guztiek zuten kontrako jarrera:

En el espacio de tiempo por nosotros consultado (1842-1900), los periódicos vascos repitieron hasta la saciedad sus palabras antiemigración. A tenor de la enorme cantidad de personas que optaron por emprender la aventura americana deducimos que este intento bienhechor no tuvo las consecuencias en principio apetecidas11.

Alvarez Gilaren12 arabera, hiru ideia nagusitan ardaztu zuen garaiko euskal prentsak emigrazioaren aurkako diskurtsoa. Lehenbizi, emigrazioak aberrian eragiten zituen kalteak azpimarratzen zituzten, herrialdearen aberastasuna eta boterea populazio dentsitatearekin lotuz. Populazio gabe ezingo litzateke nekazaritza eta industria aurrera eraman, ezta armada nazioartean behar zuen mailan kokatu ere. Bigarren, partitzen zirenen sufrimendua eta zorigaitza kontatzen zuen prentsak. Bidaiak egiten ziren barkuak ur gaineko hilkutxak ziren eta bizirik iristen zenak zailtasun amaigabeei egin beharko zien aurre. Pobretuta itzultzen zirenen istorioak ere kontatzen zituzten. Hirugarren argudio bezala, “engantxadoreen” edo emigrazio agenteen kontra gogor egiten zuten. Beraien lana arbuiatzen zuten gizakien trafikatzaileak edo inuzenteen merkatariak zirela esanez. XIX. mende amaieran emigrazioaren kontra egindako kanpaina setatsuaren erakusgarri, Jose Colá y Goitik kazetari arabarraren La emigración vasco-navarra liburua argitaratu zen 1883an, euskara eta frantsesera ere itzuli zena.

Théodore Lefebvre13 historialariaren iritziz itsasoz gaindiko emigrazioa positiboa izan zen aurrerabiderako faktore bezala, izan ere, emigranteek diruaz gain, ekiteko grina eta metodo berriekiko gustua bezalako gauzak ere ekarri zituzten. Joseba Agirreazkuenagaren ustez, berriz, emigrazioa testuinguru jakin baten aukera ezinbestekoa izan bazen ere, txarrenen artean onena, ez da ahaztu behar baliabideen banaketa desorekatu baten eta gizarte egitura jakin baten ondorioa zela: “Los emigrantes en su inmensa mayoría pertenecían a las clases desposeídas y en definitiva la sangría emigrante puede desembocar en la mitigación de la energía creadora de una determinada comunidad en su relación con el medio”14.

Emigrazioen historiografian kolektibitatea ez da sortzen jatorri geografiko berdinetik etorritako pertsonen batura bezala soilik. Talde horrek subjektu aktiboa behar du izan, nazionalitate baten babesean bere burua definitu, talde kontzientzia hartu eta asoziazio gisa egituratu behar du herrialde berrian. Diasporako kolektibitateek talde etniko bat osatzearen kontzientzia mantendu behar dute denbora tarte luze batez. Diasporako kideek estatu-nazioen mugetatik haratago doan komunitate zentzu bat erakusten dute eta “gu” baten parte izatearen sentimenduak batzen ditu, identitate transnazional bat eratuz. Erantzukizun eta betebeharrak eskatzen ditu, norbere buruarekin eta taldearekin, arbasoekin eta ondorengoekin15.

Blancoren Rodriguezen ustez16 asoziazioak funtsezkoak izaten ziren emigranteen integrazioan. Toki berrian lekukotu, espazio bat egin eta identitate kolektibo berria eraiki, adierazi eta mantentzeko erabaki erdi kontzientean funtsezkoak izan ziren. Hasierako etapa baten immigrantea eszenatoki multietniko baten aurkitzen zenean beste identitate batzuekin batera, bere ezaugarri kulturalen ikusgarritasuna indartzen saiatzen zen. Tradizioen berrinterpretazio, berdefinizio eta asmatze erlatibo bat ematen zen. Horrela, sortutako soziabilitate espazioek immigranteek atzean utzitako bizitzarekin jarraikortasun bat mantentzen laguntzen zuten eta zerbait arraroa bezala iritsitako gizartean integratzea errazten zuten, isolamendurako joera bultzatzeko arriskua ere eduki arren. Eliteek bitartekari lana egingo zuten, herrialde berriko agintariengan influentzia eta jatorrizko gizarteko kideengan onarpena lortu asmoz.

Elkartasun sareak indartzeko jardunaz gain, asoziazioak presentzia sozial eta politikorako plataforma gisa funtzionatzen zuten. Herrialde berriko sare sozialen erakusgarri izango dira, diskurtso partekatu bat instituzionalizatu eta ofizialduko duten espazioak17. Testuinguru horretan identitatearen diskurtso jakin bat gailendu dadin saiatuko dira korronte ezberdinak eta prentsa izango da eztabaidarako plaza nagusienetako bat: “…los líderes étnicos apelaron a la emoción, modularon mitos, codificaron símbolos, pusieron en circulación discursos y gestionaron solidaridades comunes en contextos de movilidad social y de políticas estatales de uniformidad cultural”18.

Euskal instituzioen antolakuntza benetan berantiarra izan zen. Hasiera batean, 1876rarte, euskaldunak espainolen eta frantsesen elkarteetara batu ziren. Poliki-poliki herrialde amerikarretako biztanleak “euskaldun” figura barneratuz joan ziren eta euskaldunak ere beren burua halaxe deitzen hasi ziren, zenbait dokumentu ofizialetan ere beraien nortasuna azpimarratuz. Elizaren paperak ere lagundu zuen hegoaldeko eta iparraldeko euskaldunak batzen. Euskara nolabait modu ofizialean erabiltzen zuen instituzio bakarra izanik, bi jatorrietako euskaldunak elkartzen ziren bertan. Euskal etxeak agertu aurretik pilotalekuak, elizak eta hotelak izan ziren euskal komunitate hasi berriaren bilgune nagusiak: “The hotel served the nomadic Basque sheepherder and itinerant operator as the closest thing that he had to a home”19.

Ameriketara joandako euskaldun guztiek ez zuten euskaraz hitz egiten, Euskal Herriko zenbait tokitan euskara galtzen hasi edo erabat galduta baitzegoen. Euskaldun horiek hasieratik egongo ziren euskal asoziazionismoaren sorreran, beraz, nabarmendu behar da hizkuntzaz gain hasita zela ernetzen beste elementu bateratzaile bat ere: komunitate politiko baten parte zirenaren kontzientzia. Ameriketakoa Euskal Herrian gertatzen ari zenaren isla zen, sentimendu foralista indarra hartzen ari baitzen. Euskalduntasunaren ideia berri horiek, euskal hiztunen eta ez hiztunen arteko bereizketa kulturalari gain hartzen zioten20.

1876a urte garrantzitsua izan zen euskal kolektibitatearen sorreran. Gerra Karlisten amaierak mugarri garrantzitsua ezarriko zuen: Foruen deuseztatzea, Kontzertu Ekonomikoa salbu. Madrileko La Paz egunkari foruzaleak honela zioen egoera berriak ekar zezakeenaz: “...traería la ruina del país vasco y la emigración de sus naturales por bandadas a extrañas y remotas tierras”21.

Euskal Herrian foruen sistemaren pean bizitako autonomia galtzeak, euskal identitatearen aldeko mugimendu politiko eta kultural zabal bat hastea ekarri zuen Pirinioen bi aldeetan, Atlantikoaren beste aldean ere oihartzuna izan zuena. Mugimendu honen aitzindaritzat hartu dezakegu Nafarroako Euskarazko Elkargoa. Joera foruzalea eta euskaltzalea zuen eta 1877an sortu zen Arturo Campion eta Juan Iturralderen eskutik. Asoziazio honek Revista Euskara hilabetekaria sortuko zuen urte bat beranduago. Halaber, garrantzitsua izango da Jose Manterolaren jarduna eta honek bultzatutako Euskal Erria aldizkaria. Euskal identitatean sakontzeko mugimendu honetan Lore Jokoek izandako garrantzia ere azpimarratu behar da.

Beraz, foru tradizioaren galerak ere izan zuen oihartzuna Ameriketan eta kolektibitatearen garapenean beste urrats bat gehituz lehen Euskal Etxeak sortu ziren. Horrela, 1876an Montevideon sortu zen Laurac Bat lehen euskal etxea; 1877an Buenos Airesekoak jarraituko zion Laurac Bat izen berdinarekin; eta 1878an Habanako Sociedad Vasco-Navarra de Socorros Mutuos eratuko zen, euskal kolektibitateari hasiera emanez. Kontuan hartu behar da asoziazionismo mota berri honek urte batzuk lehenago ere urratsak emanak zituela, 1868an Matanzas-eko (Kuba) Asociación Vasco-Navarra elkartea sortzearekin, hain zuzen ere.

Hemen hasiko da Ameriketako diasporako euskal prentsaren ibilbidea. Izan ere, sortu eta denbora gutxira, euskal etxeek sustatuta agertuko zen prentsa instituzionala. Rio de la Platan, 1877an Montevideon eta 1878an Buenos Airesen, Laurac Bat (urte batzuk geroago ortografia aldatu eta Laurak Bat bihurtuko zirenak) izen berdineko aldizkariak argitaratu zituzten.

3. LAURAK BAT
(1878-1891)

3.1. Izena (bilakaera)

Izena:

Lehenengo zenbakietan Laurac-Bat izango da, baina, 36. zenbakitik aurrera, 1880ko abenduaren 1ari dagokiona, grafia aldatuko du Laurak-Bat izena hobetsiz:

…pues los juegos florales de San Sebastian son los que nos han hecho ver el error en que involuntariamente incurríamos. Segun los escritos que nos ha proporcionado el señor Otaegui, vemos que no se debe usar la letra c en nuestro idioma, sino la k, ni tampoco la v sino siempre la b (…)22.

Azpi-titulua:

Revista de la Sociedad vasco-española de Buenos Aires.

Son éstos los años en que el Laurak Bat es una Sociedad “Vasco-Española”, tal es el nombre aprobado por los asociados de entonces, un hecho cierto, real, que sin embargo no se lo recordará casi nunca después de 1939…23.

Lehenengo hiru zenbakietan azpi-titulua “Revista de la Sociedad vasco-navarra de Buenos Aires” da, baina laugarren zenbakitik aurrera “vasco-navarra” aldatu egingo “vasco-española” izateko. Modu honetan, bazkideen iritziz euskaldunak eta nafarrak bereiztea ekiditen da eta probintzia eta nazioari erreferentzia egiten zaio errepikapenik egin gabe.

Goian jarritako aipuari jarraituz, 13. zenbakian azpi-tituluaren grafia aldatuko da v eta b letrak aldatuz: “Rebista de la Sociedad basco-española de Buenos Aires”. 57. zenbakian berriz ere v letra jarriko da eta horrela mantenduko da lehen etaparen amaiera arte.

3.2. Egoera sozial orokorra:

1877ko martxoaren 13an, Buenos Aireseko Milan kafetegian biltzen ziren hamahiru euskaldunek (arabarrak, gipuzkoarrak, nafarrak eta bizkaitarrak) “Laurak Bat” izen adierazgarriarekin elkarte bat sortzea erabaki zuten, lau lurralde historikoen batasuna aldarrikatuz. Data ez zuten ausaz aukeratu, izan ere, Alfontso XII erregeak Bigarren Guda Karlistari (1872-1876) amaiera emanez Somorrostron (Bizkaia) emandako hitzaldiaren lehen urteurrena zen martxoaren 13a.

Mikel Ezkerroren iritziz, Laurak Bat gertaera politiko baten ondorioz jaio zen. Instituzioaren sorrera, 1839an jada urratuak izan ziren, Foruak deuseztatu zituen 1876aren uztailak 21eko lege espainiarraren kontrako protesta zen:

La razón primigenia de la fundación del Laurak Bat de Buenos Aires fue: la de manifestar desde la «unidad étnica» de los cuatro territorios históricos del sur de los Pirineos, la «protesta» ante la «unidad constitucional» impuesta por la violencia armada, lo que significaba en la práctica la supresión «unilateral» del «Régimen Foral» que durante siglos había reglado las relaciones jurídicas pactadas en forma separada de Álava, Guipúzcoa, Navarra y Vizcaya con la monarquía española24.

Buenos Airesen instituzio foruzale bat sortzeak beste eskualde espainiar batzuetako elkarteen protesta eragin zuen. Protesta horretan Santanderrekoak nabarmendu ziren eta “separatismo” terminoa ere erabili zuten, ordura arte soilik kubatar eta filipinar abertzaleei deitzeko erabiltzen zena. Hiriko El Correo Español agerkarian eskutitz bat idatzi zuten “grupo de vascongados” deituriko zenbaitek sinatuta, eta bertan, Uruguain bizi zen Iparragirreren poesia bat irakurtzearen aurka egiten zuten, zeina Colon antzokian irakurtzekoa zen Hospital Español-en aldeko emankizun batean25.

Euskal etxe berria sortu eta urtebetera, elkartearen estatutuak onartu zituzten eta oinarri horiek, aldaketa txiki batzuk salbu, bere horretan jarraituko zuten hurrengo onartutako araudietan urte luzez26:

• Buenos Aireseko euskaldun-nafarrak eta beraien semeak bilduko diren gune bat sortu.
• Argentinatik Euskal Herriarekiko maitasuna mantendu.
• Foruen abolizioa gaitzetsiko duen protesta antolatzea urtero.
• Ekintza kulturalak babestu.
• Emigrante euskaldun-espainolak lagundu.

Ezkerroren iritziz, Laurak Bat-en orientazio aldaketa bat antzematen da lehen araudiaren onarpenean, izan ere, sorreran egin zen aldarrikapen politiko nabarmenetik bestelako instituzio bat antolatzera pasako ziren, non benefizentzia, kultura eta aisialdia izango ziren oinarri eta foruen defentsa posizio moderatuago batetik egingo zen. Horrela, Buenos Aireseko euskal etxe eratu berriak, zertxobait lehenago osatutako Montevideokoaren oinarri antzerakoak hartuko zituen27.

Estrategia aldaketa hori Araba, Gipuzkoa eta Bizkaian ere ematen ari zen, izan ere, hasieran zegoen Estatuaren kontrako konfrontaziozko jarrera aldatu egin zen. Bizkaian Fidel Sagarminagak gidatutako foruzaletasun gogorrari, batez ere Araban eta Gipuzkoan sustatzen zuten “errealista” edo “posibilista” deituriko jarrera toleranteagoak lekua hartu zion. Kontzertu Ekonomikoaren lorpena eta errekonozimendua bihurtu zen borrokaren helburu behinena.

Benefizentzia modu egokian egiteko instituzioaren zuzendariak posizio ekonomiko sendoa eta herrialde hartzailean onarpena izatea beharrezkoa zen. 1878 urterako Laurak Bat-eko bazkideak 112 izatetik 248 izatera pasa ziren eta Potosi 292 helbidean zabalduta zuten zentro soziala. Emigranteei zuzendutako laguntza humanitarioa lehen urteetatik eraginkorra izan zen. Egoera zaurgarrian zeuden euskaldunei Euskal Herrira bueltatzea laguntzen zieten eta itzulerarako gobernu argentinarrak hilabetean 3. klaseko bi txartel finantzatzea lortu zuen elkarteak. Horrez gain, bestelako laguntza humanitarioa ere burutu zuten, 1879an Kantauri itsasoko galerna zela eta kaltetutako 300 familiei laguntza bidaliz eta berdina eginez Esteponako (Malaga) galernan kaltetutakoekin. Kulturari dagokionez, “fiestas vascas” deiturikoak ospatzen hasi ziren eta bertan antzerki emanaldiak, dantzak edo La Euskarina elkarteko orfeoiaren kontzertuak egiten ziren. Cava Mesaren iritziz, ildo kultural hori jarraituz sortu zuten Laurak Bat aldizkaria. Argitalpen berriak aurretik aipatutako lanak eta ekitaldiak jasoko zituen kolektibitateko kideei helarazteko28.

3.3. Argitalpenaren sorrera:

1878ko urtarrilean eman zen argitara lehenengoz Buenos Aireseko Laurak Bat eta lehen zenbakian “Salutacion” artikuluarekin agurtzen zituen bazkideak:

No vengo á bañarme en el turbio pantano de las miserias políticas. (…) Tengo una mision mas elevada, mas pura y mas hermosa. Yo vengo á esparcirme, á disolverme en las dulces afecciones de vuestra hermandad29.

Lehen zenbakian aldizkaria sortzeko asmoaz ere hitz egiten da, eta horrela, aldizkaria sortzearen ideia originala ez dela pertsona jakin batena azpimarratzen da, bazkideren bat ekimenean nabarmendu arren, izan ere, guztien buruan zegoen argitalpen bat sortzea helburu jakin batekin: “…que esparciera las nobles tendencias de la sociedad”30. Horretarako, bazkide talde txiki bati egun gutxitan prest edukiko zuten araudia idazteko enkargua egin zion zuzendaritzak.

Aldizkariaren lehen zenbakia argitaratutakoan, bere sorrera ospatzeko festa bat egin zuten. Aldizkariaren lehen zenbakian festaren berri eman zen eta programa azaldu zen. Bigarren zenbakian, berriz, “bataio” festaren kronika labur bat egin zen, diskurtso, musika, jan eta edan ederrez ospatutako festa deskribatuz.

Aipatzekoa da aldizkariaren izena asoziazioak duen berdina dela. Lehen bi euskal etxeek, Montevideokoak eta Buenos Airesekoak, instituzioaren izen berdina jarriko diote argitalpenari: Laurak Bat. Aurrerago ere errepikatuko da jokabide hori, esaterako, 1912an Montevideon sortuko den Euskal Erria edo 1922an Rosarion argitaratutako Zazpirak Bat aipatu daitezke.

3.4. Enpresa antolaketa:

Lehen zenbakian Araudia ere argitaratzen da eta bertan aldizkariaren funtzionamendurako oinarriak azaltzen dira. Araudian aldizkariaren izena eta helburu nagusia ezarri ondoren, honen antolakuntzan “Comisión Redactora” eta “Comisión Revisora” ezartzen zituen. Lehenengoaren betebeharrak izango ziren, besteak beste, aldizkarirako materiala jaso eta aurkeztea, iragarkiak jartzea eta aldizkaria inprimatzea. Bigarrenaren betebeharrak ziren, berriz, igorritako materialaren balorazioa egitea, iragarkien tarifa ezartzea eta aldizkariaren distribuzioa egitea. Araudiak beste zenbait arau orokor ere ezartzen zituen, besteak beste, Laurak Bat-eko bazkide guztiek izango zutela aldizkarira kolaborazioak bidaltzeko eskubidea eta korrespondentzia idazkaritzara bidali beharko zela.

Horrez gain, lehen “Comisión Redactora” onartu zuen instituzioko “Junta Directiva”-k. Honakoek osatzen zuten batzordea: Juan Mayora (zuzendaria), Anselmo Gomendio (administratzailea), Juan S. Jaca, Antonio Lasarte, Juan Sagastume, Daniel Lizarralde eta Juan M. Elgarresta.

Hirugarren zenbakian aldizkariaren banaketa egiteko zituzten zailtasunak azaltzen dira. Kapitalean bizi ziren bazkide ugarik instituzioan inskribatu zirenetik helbidea aldatuta zuten. Landa-eremuan banaketa are zailagoa zen, leku batzuetara iristeko sarea konplikatua baitzen. Posta eta agentzien bidez banaketa egiteko modu berri bat azaltzen dute, eta laguntza behar izanez gero, aldizkariaren korrespontsalen zerrenda bat ematen da. Ia berrogei korrespontsalen izena eta herria (Corrientes, Lomas de Zamora, Quilmes, Tandil, etab.) datoz zerrendatuta.

Aldizkaria bazkideentzat dohainik izan zen aldi guztian. Hilabetero argitaratzen hasi ziren eta hamabostero egitera pasa ziren 1880ko abenduaren 1ari dagokion 36. zenbakian. Horrela jarraitu zuten 1886ko ekainaren 30ari dagokion 165. zenbakira arte. Ordutik aurrera berriz ere hilabetekaria izatera pasako zen, 170-179. zenbakien artean hamabostero argitaratzen jarraitzeko ahalegina egin arren. 4 orrialdez osatuta egon zen aldi osoan, baina ohikoa zen 2 orrialdeko gehigarria argitaratzea, izan data seinalatua zelako edo interesgarria zeritzoten materiala argitaratzeko aldizkaria luzatzea erabakitzen zutelako.

Honako helbideak izan zituen erredakzio eta administrazioak, instituzioaren idazkaritzari zegozkionak, eta instituzioaren mugimenduaren arabera aldatzen zirenak: Potosi 367, Alsina 367, Buen Orden 103, Chacabuco 73 eta Chacabuco 149. Inprenta ezberdinak ere izan zituen, eta zenbaki batzuetan soilik agertu arren adierazita (azken orrialdean) non inprimatzen zen, honakoak dira agertzen direnak: Imprenta Moreno, Peru 165; Imprenta de “El Mercurio”, Alsina 270 y 274; Imprenta del Mercurio, Alsina 272; Imprenta y Litografía La Argentina, Alsina 30/50; Imprenta del Laurak-Bat; Imprenta de Oswald y Martinez, Florido 136; Imprenta del “Mercurio”, San Martin 246; Imp. de La Nación Española, Alsina 431/Moreno 172 y 174; Imp. de El Correo Español, Piedras 126.

3.5. Zuzendari eta kazetarien nortasuna:

Zuzendariak:

Aldizkariaren lehen zuzendaria Juan Mayora izan zen. Mayorak instituzioko jarduna bildu zuen artikulu ezberdinetan eta hainbat poesia lan ere idatzi zituen zuzendari egon zen denboran. 1878ko urriari dagokion 10. zenbakian zuzendari aldaketa jakinarazten da, izan ere, Juan Mayorak hiritik kanpora irten beharra izan zuen bere farmazialari lana burutzera. 12. zenbakian Mayorak bere botika Pergaminos herrian jarri duenaren berri ematen da. Ordutik aurrera kolaborazio bakanen bat egingo du.

Daniel Lizarraldek hartu zuen Mayoraren lekua eta horrela agertzen da agerkariaren portadan adierazita. Daniel Lizarralde Tolosan jaio zen 1853ko apirilaren 10ean, aita Ignacio Lizarralde (hau ere medikua) eta ama Concepcion Brid izan zituen:

Este nuestro comensal nació en Tolosa y se apellida Lizarralde. Vino de muchacho y se hizo médico. Tiene una infinidad de hijos y una reputación muy digna de doctor. Pero sin embargo de tantos inconvenientes, mi extraño amigo se dedica á la literatura y á la filosofía…31.

1873an iritsi zen Argentinara eta Laurak Bat instituzioaren hamahiruko sortzaileetako bat izan zen, eraketa-akta idatzi zuelarik. 1880 mediku-lizentzia eskuratu zuen eta ordutik mediku izan zen Tandilen, Adroguén eta Buenos Airesen, azken honetan ospitale espainoleko klinika medikoa izan zelarik. 1901ean “Len, Orain eta Gero” hitzaldia eman zuen Laurak Bat-en foruen indargabetzearen aurka, Argentinan euskaraz osorik emandako lehen hitzaldia. 1902 amaieratik aurrera La Baskonia aldizkariaren zuzendari ere arituko zen denbora batez32.

Lizarraldek hiru aldi behintzat egingo zituen Laurak Bat-en zuzendari gisa. Lehen aldia 1880ko urtarrilari dagokion 25. zenbakira arte izango da. Ale horretan jakinarazten da Lizarralde Alvear herrian finkatu dela, eta hori dela eta, zuzendari izateari utziko diola. 32. zenbakian jakinarazten da Lizarraldek mediku ikasketak amaitu dituela eta Tandil herrira mugituko dela bertan dituelako gertuko lagun ugari. Lehen aldi horretan, Lizarraldek Laurak Bat-en inguruan euskal kolektibitatea izaten ari den garapenaz iritziak (batzuetan editorial bezala) plazaratuko ditu, eta Mayoraren bidea jarraituz, poesia eta ipuinen bat idaztera ere animatuko da.

Daniel Lizarraldek zuzendari izateari uzten dion 25. zenbaki horretatik aurrera ez da lehen orrialdeko portadan zuzendariaren izena agertuko. Horrek zaildu egiten du zuzendarien jarraipena egitea, izan ere, denbora luzez ez da inor zuzendari denaren berririk egongo. Tarte horretan, Juan Sebastian Jaca eta Felix Ortiz San Pelayo izango dira nabarmenduko diren izenak. Jacak artikulu sakonak idatziko ditu emigrazioari edo euskaldunen jatorria eta izaerari buruz. Ortiz San Pelayok foruak, euskara edo gai filosofikoagoak izango ditu hizpide. Lehen orrialdean agertutako zenbait artikuluk editorial itxura dute, baina ezin esan horrela direnik, ez baita urte horietan “Comisión Redactora”-ren antolaketaren inguruko informaziorik aurkitu aldizkarian. “I.A” bezala sinatzen duen kazetariaren zenbait artikuluk ere editorial itxura hartzen dute denbora batez (Ignacio Ajamus izan liteke, aurretik ere kolaborazioak eginak baitzituen), baina denbora gutxira negozioak direla eta aldizkaria utziko duela esaten da (108. zbk, 4. or).

1884ko martxoaren 15ari dagokion 112. zenbakian berriro ere aldizkariaren antolaketaren berri ematen da, “Comisión Redactora” osatzen dutenen izenak datoz: Daniel Lizarralde (zuzendaria), Anselmo Gomendio (administratzailea), Ramon Lizarralde, Juan Sagastume, Pablo Arriaran, Custodio Otaegui, Juan S. Jaca (Tandilen korrespontsala) eta Juan Mayora (Pergaminon korrespontsala).

Beraz, Lizarralde bigarren aldi baten zuzendari da eta hurrengo alean, 113. zenbakia, Tandiletik Buenos Airesera bueltatu dela eta mediku kontsulta bat zabaldu duela esango da. Hala ere, berriro ere ez da oso luzaz izango zuzendari. 143. zenbakian datorren batzarreko memorian Lizarralderen ukoaz eta aldizkariaren egitura sendotu beharraz hitz egiten da:

…No obstante, creemos que su comision redactora debe ser reforzada en adelante con los numerosos elementos que hay esparcidos entre los sócios de Laurak-Bat.

El Dr. D. Daniel Lizarralde que venia desempeñando ha tiempo el puesto de Director de esta Revista renunció y en atencion á su carácter indeclinable fue aceptada su renuncia agradeciéndose los buenos servicios prestados á esta seccion33.

Aldizkaria aurrera eramateko arazoek jarraitu egingo dute, izan ere, 163. zenbakian datorren memorian diote Anselmo Gomendio administratzaileak postua uzten duela bere lanarekin zuen bateraezintasunagatik. Horren aurrean, aldizkaria egoera “prekarioan” geratzen zenez, Laurak Bat instituzioko presidenteak Lizarralde berriz ere zuzendari izendatzen zuen, honek onarpena eman aurretik.

Horrela, Lizarraldek hirugarren aldi bat hasiko du 1887aren ekainari dagokion 179. zenbakira arte. Ale horretan, Felix de Ortiz y San Pelayo dela zuzendari berria jakinaraziko da. Ortiz San Pelayo berak idatzitako artikuluan Lizarraldek zuzendari ez jarraitzeko arrazoiak azaltzen ditu eta bere abilezia ezagatik aurretiazko barkamena eskatzen du:

Que es dolorosísimo para los que quieran bien á esta Revista, (Lizarraldez) el que sus múltiples ocupaciones en la humanitaria profesion que tan dignamente ejerce, nos priven de ver sus brillantes páginas, producto de su clara inteligencia, fecunda imaginacion y profundo estudio. Si alguna satisfaccion nos queda en esta pena es, la causa que ha motivado su renuncia.

(…)

Tras estas tres brillantes figuras (Mayora, Lizarralde eta Jacaz ari da, azken hau zuzendari ez izan arren), aparece hoy una muy pequeña y deficiente á la cabeza de esta Revista, suplicando benevolancia para los pobres productos de su inculta inteligencia, que han de poblar estas columnas, á las que tan buena suerte cupo en otro tiempo34.

Felix Ortiz San Pelayo Azpeitian jaio zen 1856an eta 1879an iritsi zen Argentinara. Musikaria eta idazlea, Laurak Bat-eko sektore “tradizionalista”-ren, eta ondoren XX. mende hasieran, sektore “espainolista”-ren aurpegi ezagunena izan zen. Instituzioaren presidente izan zen bi alditan, 1912an eta 1916an, eta era berean, Asociación Patriótica Española-ren presidentea ere izan zen. Buenos Aireseko El Diario Español argitalpenean ere aritu zen eta zenbait liburu idatzi zituen, besteak beste, Los Vascos en América edo Por mi fe y por mi patria35.

Es tosco el hombre…

Su voz es bronca, de contrabajo…

Parece mentira que sea paisano de Loyola…

(…)

San Pelayo es un católico ferviente y sincero. Su actuación en el partido católico ha sido activísima, como lo es en todo aquello que pone su empeño. Actualmente es presidente de la Juventud Católica de la República. Ha defendido su fé con algunos folletos y numerosos artículos, en guerra abierta con los enciclopedistas y la revolución francesa, sus dos pesadillas mientras no escribe música36.

201. zenbakian Ortiz San Pelayok zuzendari izatea uzteko asmoa duela esaten du, baina azkenean instituzioko kideen eskaeraz atzera egiten du bere erabakian. Erabaki hori 1890eko ekainari dagokion 214. zenbakian etorriko da. Honela azaltzen zuen bere lana Ortiz San Pelayok artikulu baten:

Ocupado todo el santo dia en la fastidiosa tarea de mi profesion, y dedicando las noches á hacer unos cuantos garabatos en el pentágrama, no he llegado á comprender aun porque me han convertido en Director, Redactor, Noticiero, etc., etc., de esta modesta hoja; pues las condiciones que para ello poseo, nadie mejor que tú las sabe.

(…)

Imagínate, qué de apuros pasaré cuando veo acercarse fin de mes y no solo no he escrito nada, sino, lo que es peor, no sé de que escribir. Hay veces que de noche me pongo á pasear en casa mirando al techo y buscando un tema37.

Zuzendaritza aldaketa etengabeek jarraitzen dute azken bi urteetan. 219. zenbakian Juan Sebastian Jacak zuzendari izateari uzten diola jakinarazten da, beraz, suposatu daiteke Ortiz San Pelayoren ostean zenbait zenbakitan zuzendari gisa aritu zela. Horren ostean, Antonio Ariztik zenbait editorial sinatuko ditu. 224. zenbakian Ariztik zuzendaritza utzi izanagatik pena azaltzen da lehen orrialdean eta Florencio Valdivieso izango da zuzendari azken zenbakietan.

Kazetariak:

Kazetarien artean Juan Sebastian Jaca da nabarmendu beharrekoa egindako lan eskergagatik. Jaca Berastegin jaio zen eta 10 urte zituelarik joan zen Argentinara. Farmazialari graduatzea lortu eta lan horretan jardun zuen Tandilen. Laurak Bat euskal etxearen sorreran parte hartu zuen eta bertako presidentea izan zen 1898-1900 tartean. Martin Errecaborde zuberotarrarekin batera, hegoaldeko eta iparraldeko euskaldunak instituzio bakarrean bilduko zituen lehen egitasmoaren sustatzaile nagusienetakoa izan zen, 1904an eratu zen Asociación Cultural y de Beneficencia Euskal Echea proiektuarena hain zuzen. La Baskonia aldizkarian ere idatzi zuen eta 1882an El Eco de Tandil agerkaria sortu zuen eta honen zuzendaria izan zen 41 urtez. Euskaria. Historia política y social de las naciones a través de la filosofía liburua ere idatzi zuen38.

Aurretik aipatu bezala, zuzendari ere izan zen zenbaki gutxi batzuetan (214-219. zenbakien tartean), seguruenik zuzendari aldaketa etengabeek eraginda, “Comisión Redactora”-ko kideek aldizkariaren jarraipenari aterabide bat eman nahian. Ortiz San Pelayok zuzendari postua hartzean egindako agurrean, Mayora eta Lizarralde zuzendarien lana goraipatu ondoren, Jaca hartzen zuen aldizkariaren hirugarren zutabetzat:

Fáltame dedicar unas palabras á un nombre que es muy querido.

Si bien, no bajo el título de Director, ha estado al frente de esta Revista un jóven simpático, cuya fecunda imaginacion a dado pingües resultados para esta Sociedad, con la que tiene encarnado su nombre.

Juan S. Jaca por cuya salud y felicidad hago fervientes votos, ha sido, uno de los sócios que mas han trabajado por la Laurak-bat y muy particularmente por mediacion de esta Revista.

Lleno de modestia, jamás le preocupó la forma de la emision del pensamiento, pero henchido de cariño, por esta Sociedad á la que siempre mira como algo que le pertenece, ha dado ideas magníficas á torrentes, muchas de las cuales son hoy hermosa realidad, y muchas otras que esperan el tiempo que las ha de colocar en igual terreno39.

Horrela, bere jarduna kazetari batena izan zela esan daiteke, zuzendariarena baino gehiago. Laurak Bat aldizkaria martxan jarri zenetik aipatzekoa da Jacak proiektuarekin erakusten duen konpromisoa, etengabe kolaborazioak eginez. Instituzioaren norabideaz gogoeta ugari egiten ditu artikuluetan, baita euskaldunen historia eta gaurkotasun politikoaz, eta aipatzekoa da baita ere, euskaldunek Ameriketara eginiko emigrazioa modu kritikoan baloratuz idatzitako artikuluak.

Jaca eta aipatutako zuzendarien sinadurez gain, euskal kolektibitate amerikarrekoak izan daitezkeen sinadurak ez dira asko. Horien artean aipatu daitezke Hermenegildo Aramendiren eta Domingo Ordoñanaren artikulu bakanen batzuk, horiek normalean Montevideoko Laurak Bat-etik hartuta daudelarik.

Bestalde, Euskal Herritik kolaborazioak ohikoak ziren. Zenbaitetan artikulu horiek egileek eurek Laurak Bat-i bidaliak izaten ziren bertan argitaratzeko asmoz, baina gehienetan, aldizkariaren kudeatzaileek jatorrizko lurraldetik iritsitako aldizkarietatik hartzen zituzten gustuko idatziak. Dena dela, Buenos Aireseko euskal agerkariak itsasoz bestalde ere korrespontsalak zituen eta horren berri ematen zuen 1880ko otsailari dagokion 26. zenbakian “Corresponsales de la Revista Laurac-Bat en Europa” zerrenda argitaratuz: Antonio Peña y Goñi (Madrid); Juan Mañé y Flaquer (Barcelona); Ricardo Becerro de Bengoa (Palencia); Juan Delmas eta Antonio Trueba (Bilbo); Martin Garmendia (Tolosa); Nicolas Soraluce eta Jose de Manterola (Donostia); Justo Maria Zavala, Arturo Campion eta Luis Iñarra (Iruña).

Horiez gain, beste zenbait egile ezagunen idazlanak agertzen dira eta esan daiteke garaiko sinadura garrantzitsuenetakoak jasotzen direla aldizkarian: Fermin Herran, Hermilio Oloriz, Carlos Maria Perier, Klaudio Otaegi, Juan Benanzio Arakistain, Vicente Arana, Felipe Arrese Beitia, Pedro Egaña, Joan Iturralde Suit, Biktoriano Iraola, Alfredo Lafitte, Joaquin Jamar, Nicanor Zuricalday, Marcelino Soroa, Karmelo Etxegarai, Antonio Arzac, Antonio Peña y Goñi, Aristides Artiñano, Pio Maria Mortara, Ramon Artola, Francisco Grandmontagne, etab. .

Ezizen edo pseudonimoak ez dira horren ohikoak eta besteak beste honakoak aurki daitezke: Un Fuerista, Mendi Mutilla, Rebote, El Vasco, Un azpeitiarra, Aristius, Aitzinategorria, Zuria, Ulises, etab.

3.6 Diskurtso ideologikoa:

Laurak Bat aldizkariaren joera ideologikoa ulertzeko lagungarria da Ezkerrok Buenos Aireseko euskal instituzioaren inguruan dioena:

Salvo en las últimas décadas la historia del Laurak Bat ha estado muy influenciada por la historia de Euskal Herria, bastante más que por la historia de Argentina que la ha afectado mucho más en lo económico que en lo meramente político40.

Ameriketara emigratutako euskaldun askok bertan izan zuten lehenbizikoz hegoaldekoek eta iparraldekoek bat egiten zuten euskal identitate baten kontzientzia. “Euskaldun” kategoria etnikoa finkatuz joan zen herrialde hartzaileetan, eta horren erakusgarri, honela idazten zuten Laurak Bat aldizkarian, Jose Cola y Goitik Ameriketara zihoazen euskaldunen emigrazioa gaitzetsiz argitaratu zuen liburu ezagunari erantzunez:

Las muchas y repetidas pruebas de aprecio que nos prodigan en esta República, ha engendrado en nosotros un orgullo tal de pertenecer á las provincias vasco-navarras, que cuando alguien nos pregunta á qué nacion pertenecemos, contestamos soy vasco.

(…) ¡Sí, tierra argentina amamanta con dulce jugo un tierno retoño del venerable árbol que despiadadas manos lo troncharon!41.

Hala ere, lehen euskal etxeak sortu zirenean, Montevideon, Buenos Airesen eta Habanan, hegoaldeko euskaldunak soilik bildu ziren eta Laurak Bat izenak erakusten zuen erreferentzia estatu espainiarra zela. Horrela, esan bezala, Buenos Aireseko Laurak Bat aldizkariak goiburuan Espainiako armarri monarkiko tradizionala jarri zuen lehen aleetan42. Euskalduntasuna aberri handiaren barruan kokatzen zen:

…que como nosotros aman al incomparable pais que puebla desde las márgenes del mar Cantábrico hasta la ribera del rio Garona, es decir el pais basco, es decir la familia euskara que bajo la bandera española y francesa, llora por las desgracias de su madre Euskaria43.

1882an Plaza Euskara inauguratu zutenean, bandera espainiar eta frantziarrarekin batera Pedro Soraluzeren bandera edo “estandarte euskaro” plazaratu zuten. Ikur berri hori segituan onartu zuten Buenos Aireseko kolektibitatean, eta horren erakusgarri, aldizkariaren goiburuan jarri zuten argitalpenaren bukaera arte.

1882ko urriaren 29ari dagokion 79. zenbakian, Plaza Euskararen inaugurazioaren aurretik editatu zen azken zenbakian, Soraluzeren bandera lehenbizikoz argitaratu zen Ameriketan. Lehen orrialdean, “la Euskaria revive” titulu adierazgarriarekin aldizkariaren ikur berria izango zena aurkezten zen (irudia 6). Ikur berriaren esanahia eta biltzen zituen elementuak azaltzen ziren, seguruenik Euskal Erria aldizkari donostiarrean aurretik agertutako artikuluei jarraituz. Plazan haizatuko zen banderaren egilea Carlota Aldazabal zela jakinarazten zen, Jose Aldazabal bazkidearen alaba, baina Argentinara ikur berriaren existentziaren eta diseinuaren informazioa nola heldu zen ez da agertzen44.

Ameriketako lehen instituzioek Soraluzeren bandera ikurtzat hartu zutenean zenbait moldaketa egin zizkioten. Buenos Airesen kasuan aldaketak ez ziren askorik izan. Espainiari erreferentzia egiten zioten elementuak mantendu egin ziren, hala nola, errege moroen buruek osatzen zuten lauburua eta armarriaren gaineko errege-koroa. Hirugarren elementu espainiarra, armarriaren azpian dagoen xingola gorri eta horia, mantendu zen ala ez jakitea zailagoa da, irudiak zuri eta beltzean daude eta. Hala ere, itxura batean kolore horiek kendu egin ziren. Aldaketa garrantzitsuena armarriak zuen leman eman zen, eta horrela, “Laurak Bat” esaldiaren ordez “Jaungoikoa eta Fueroak. Euskal Erria” lema jarri zuten.

Portavoz de una sociedad que nació precisamente para protestar por la abolición de los Fueros, su restauración fue un tema recurrente, así como sus críticas a la política centralista y represora de Madrid. En tal sentido, son frecuentes sus protestas por la férrea censura y las continuas suspensiones de que eran objeto algunos medios fueristas de Euskal Herria45.

Foruzaletasunaren aldeko aldarriak ugariak dira aldizkarian. Esaterako, Ortiz San Pelayok artikulu ugaritan egingo du horien defentsa sutsua: “Por el amor que nos debemos á nosotros mismos, debemos querer los fueros, lo mismo que por el que debemos á nuestras familias y á las provincias”46. Horrela, La Paz agerkari foruzale madrildarrak edo Irurac Bat agerkari liberal foruzale bilbotarrak jasandako jazarpenak salatuko dituzte. Nafarroako Euskarazko Elkargoa eta Euskalherria Elkartea ere sarritan goratuko dira.

Jose Manterolak sortutako, eta ondoren Antonio Arzakek jarraituko zion, Euskal Erria aldizkari euskaltzalea ere erreferentzia garrantzitsua zen aldizkariaren egileentzat. Bertako artikuluak sarritan hartzen zituzten eta aldizkariaren bazkide egiteko kanpaina bat ere sustatu zuten.

Laurak Bat barneari dagokionez, Ezkerrok instituzioaren barruan zeuden bi korronte bereizten ditu urte horietan: gehiengoa zen “social-recreativa deportiva” deiturikoa eta “kulturalista” gutxiengoa. Kulturalistek iparraldeko euskaldunak ere instituzioan onartzearen alde ekimenak egin zituzten, baina hasiera batean ez zuten lortu beraien asmoa gauzatzea47.

Euskaldun guztien identitate komun hori eraikitzeko egin ziren aldarrikapenek kulturalaz gain helburu politikoa ere bazuten eztabaidatu izan da. Esaterako, Irujo eta Irigoyenek48 euskal-amerikar kolektibitateko zenbait kideren jardunean esparru politikora egindako pausua ikusten dute.

Javier Corcuera Atienzak bere Orígenes, ideología y organización del nacionalismo vasco 1876-1904 liburuan zioen Buenos Aireseko Laurak Bat aldizkariko hainbat artikuluk foruzaletasun gogorra defendatzen zutela, eta hein batean, abertzaletasunari loturiko edukitzat ere jo zitezkeela. Auzi honen inguruan honakoa da Ezkerroren iritzia:

Por nuestra parte, después de haber leído la colección de la revista de la entidad que se publicó entre 1878 y 1891 y que se conserva en la biblioteca del Laurak Bat, no percibimos artículos que pueden merecer el calificativo que les da el Sr. Corcuera, “ciertos contenidos nacionalistas” y que sí en los artículos debidos concretamente a Juan Sebastián Jaca y Daniel Lizarralde (…) se reconocen claras influencias de Fidel Sagarminaga y los llamados euskalerriacos, como también son profueristas, pero desde otra visión política, los firmados por Félix Ortiz San Pelayo de extracción inicialmente carlista, posteriormente incorporado al integrismo de Ramón Nocedal y acérrimo combatiente en el Laurak Bat durante años de todo lo que significase nacionalismo vasco o como él lo llamaba “separatismo”49.

Bestelako gaiei dagokienez, euskaldunak Rio de la Platara emigratzearen komenigarritasunaz hainbat artikulu idazten dira aldizkarian. Juan Sebastian Jaca izango da gaiaz gehien arduratuko dena eta bere artikuluetan hiru ideia nagusi bereizten ditu Torryk50:

• Euskal Herrian Rio de la Platako errealitatea ez dute behar bezala ezagutzen.
• Argentinak aukera anitzak eskaintzen dizkio immigranteari baina ez du antolakuntza politiko eta administratibo egokirik.
• Iristen diren immigranteek edukiko dituzten zailtasunak eta aurrera egiteko aukera gorabeheratsuak ikusita, euskal kolektibitateak gertatuko dena aurrez iragarri eta antolatu beharra dauka iritsi berriari gizarteratzea errazteko.

Nafarroako gobernadoreak emigrazioaren kontra hainbat herrietara bidalitako zirkular baten harira eztabaida piztuko da. Laurak Bat-ek aurre egingo dio eta Argentinara doazenak askatasunean bizi direla defendatzen dute (51. zbk). Hala ere, Ortiz San Pelayok eztabaida horren harira idatzitako artikulu baten engantxadore edo emigrazio agente gehienen lana kritikatzen du, zintzo jokatzen dutenak oso gutxi direla aitortuz. Euskaldunek emigrazioa tentuz egin beharra aldarrikatzen du: “Estos paises son buenos para el hombre laborioso, la honradez halla apoyo, la virtud admiradores, pero de venir a venir hay una gran diferencia”51.

Euskal Herrian Ameriketarako emigrazioaren aurkako erreakzio ugari egon ziren eta horien artean ezaguna izan zen Jose Cola y Goiti kazetari arabarrak 1883an argitara emandako La emigración vasco-navarra liburua. Tupper ministro txiletarrak (86. zbk) euskaldunen emigrazioaren aurka egin zuenean ere aldizkariak gogor erantzun zion:

…el periódico Laurac Bat de Buenos Aires denunció rotundamente estos intentos del gobierno chileno tachándolos de fraudulentos. Advertían que los vascos que emigrasen a Chile podrían esperar que serían sacrificados por los araucanos y que el gobierno permanecería impasible. Cuando las noticias contenidas en el mencionado libro de Cola denunciando la emigración al Río de la Plata, llegaron a Buenos Aires, el Laurac Bat sencillamente dio por sentado que era la emigración a Chile la que era objeto de la denuncia.

Los editores estaban de acuerdo con Cola sin haber visto el libro. Lo único que se puede suponer es que se disgustaría posteriormente al averiguar que su región constituía el blanco principal de las críticas de Cola52.

Emigrazioaren inguruko artikuluak aldizkaria argitaratu zen urte guztietan agertu ziren, eta azken zenbakietan, zenbait emigranteren egoera tamalgarria salatuz Gobernu espainiarrari neurriren bat hartzea eskatu zitzaion behin baino gehiagotan:

Es tal cantidad de españoles que acuden á estas oficinas en demanda de pasages de reimpatriacion, que estamos seguros, que si el Gobierno Español mandara mensualmente un buque en busca de tanto desgraciado como pulula por estas regiones, consiguiría dos cosas buenas; sacarlos de la situacion en que se hallan y aumentar los industriosos braceros en la Península.

Queda el hecho apuntado53.

Bestade, aipatzekoa da, genero ikuspegiari dagokionez, emakumeei erreferentzia egiterakoan erabiltzen diren moduak urte horietako pentsamoldearen adierazgarri direla: “El bello sexo, ausente otras veces á las sesiones musicales, era anoche el principal ornato del salon”54.

3.7. Euskara eta euskal kultura:

Euskararen erabilera aldizkarian ondo laburbiltzen du Ezkerrok bere liburuan: “…la presencia del euskera se reduce a composiciones poéticas o la reproducción de refranes y sentencias populares”55.

Francisco Grandmontagnek zioen Rio de la Platara iritsitako euskaldun gehienak euskaldun elebakarrak zirela. Uste zuen hizkuntzaren zailtasun horrek bultzatu zituela hiriak utzi eta panparen bakartasunera joatera. Amerikanuak liburuaren egileen ustetan ikuspuntu hori gehiegizkoa zen, izan ere, bertara joan ziren euskaldunak bi hizkuntza menperatzen zituztela frogatzeko ikusi besterik ez zegoen Montevideoko eta Buenos Aireseko Laurak Bat instituzioek argitaratutako aldizkariak gaztelaniaz zirela56.

Hala ere, azpimarratu behar da euskal emigranteen lehen elementu bateratzailea euskara izan zela. Gainera, kolektibo euskal-amerikarreko eliteek garrantzi berezia ematen zioten euskarari euskal identitatearen eraikuntzan. Altonagak Daniel Lizarralde aldizkariko zuzendariak urte batzuk geroago, 1906an La Baskonia aldizkariko artikulu baten, euskararen inguruan egindako gogoetez esandakoak interesgarriak dira:

Lizarralderen testuetan han-hemenka aurkitzen dira euskararen gaineko teorizazio baten printzak, hein batean pertsonalak izan zitezkeenak, orduko giro kolektibo bati zor ziotenaz gainera. Alde horretatik eta besteak beste, aipagarria da Daniel Lizarraldek berak sinaturiko Nuestro idioma artikulua, zati bitan argitaratua. Bertan, behin eta berriro azpimarratzen du euskararen garrantzia eta zentralitatea herriaren identitate eta iraupenerako, baina, oraingo honetan soilik ideia bi ekarriko ditut. Artikuluaren une batean, Lizarralde gure gurutzada erredentoreaz mintzo da –nuestra cruzada redentora- eta, geroago, erregenerazio-elementutzat jotzen du euskara –nuestro idioma, que es, á la vez, un poderoso elemento de regeneración de nuestra raza-. Nik uste, horko izpiritu erregenerazionistan giltzarri bat dugu egiatan, orduko Argentinako euskaldun batzuen kolkoan egosten ari zena ulertzeko (…)57.

Euskararen aldeko jarrera hori nabarmena da Laurak Bat-en plazaratzen ziren artikuluetan. Esaterako, Arturo Campionek honela zioen hizkuntza eta nazionalitateei buruzko idazlan baten: “El euskara puede morir, mas no será su muerte fatal sino debida á la incuria de nuestra libre voluntad, embrujada por los ideales ultra-ibéricos. Así será mayor nuestra ignominia”58. Euskararen aldeko diskurtso sutsu hori egin arren, euskararen erabilera urria da.

Euskarazko artikuluak argitaratutako zenbakien laurden baten agertzen dira eta euskararen presentzia dagoen zenbakietan, euskarazko lanak ez dira asko izaten. Arturo Kanpion, Biktoriano Iraola edo Felipe Arrese Beitia dira horien egileak, besteak beste.

Euskal kulturari dagokionez, aldizkarian hasieratik azaltzen da Iparragirrerekiko miresmena. 3. zenbakian bere “Nere etorrera lur maitera” bertsoak argitaratzen dira eta 8. zenbakian Antonio Truebak eginiko “Gernikako Arbola”-ren bertso guztien gaztelaniazko bertsioa. 24. zenbakian Iparragirrek Ortiz San Pelayori eskainitako olerki bat dator “Nere adizkide maite, Felix Ortizi” tituluarekin. Iparragirreren heriotzean editoriala eskaintzen diote Urretxuko bardoari:

Bascongados todos; derramemos una lágrima sobre la tumba de ese insigne mártir de sus convicciones puras, de ese valiente trovador que por toda la heróica España, por la culta Francia, por la pintoresca Suiza, por la artística Italia y por casi toda la América, supo cantar acompañado por los melancólicos acordes de su guitarra, las glorias de sus montañas que tanto amó.

(…)

Ya no existe Iparraguirre, dicen todos, ya murió; pero se equivocan; que Iparraguirre morirá cuando muera el último hijo de Euskaria, cuando no quede ni una raiz del árbol símbolo de nuestras libertades, cuando no haya ni uno que hable esa lengua en la que prodigios supo hacer59.

Iparragirreri Urretxun egingo zitzaion estatua diruz laguntzeko deialdiak egin ziren aldizkarian. Berdina egingo zuten Antonio Okendo itsasgizonari Donostian egingo zitzaion estatuarekin. Era berean, Antonio Trueba idazleari opari bat egiteko hasitako diru-laguntza kanpainak oihartzun zabala eduki zuen aldizkarian. Trueba kanpaina burutzen ari ziren urte horretan hil egin zen eta batutakoa Albia Lorategian egin zitzaion estatuan laguntzeko erabili zen.

3.8. Funtzioa eta erabilera komunikatiboa:

Laurak Bat instituzioa sorrerako lehen urteetatik benefizentziari lorturiko ekimenekin laguntza eskaintzen eta kultur jarduerak sustatzen hasi zen. Aldizkariak instituzioaren bizitzaren berri ematen zuen eta kolektibitateko kideak animatzen zituen parte hartzera: “Estas convocatorias denotan el interés de la sociedad por comunicarse e integrar a la colectividad vasco-argentina”60.

Aldizkariaren orrialdeak erabiltzen ziren etengabe bazkideak donazioak egitera animatzeko, horren bidez instituzioak egoera zailean zeuden euskaldunak aberrira bueltan bidaltzeko. Kantauri itsasoan galerna gertatu zenean, laguntza kanpainaren jarraipena egin zuen aldizkariak eta, izan dirua lortzeko edo izan euskal kultura sustatzeko, ospatzen ziren euskal festen deialdi eta kronikak egiten ziren, Euskarina koruaren kontzertuak, pilota partidak, dantzak eta askotariko ekintzen kontakizuna eginez:

Con la publicación de la Revista Laurak Bat, a partir de 1878 se inauguraba una política editorial, en materia de comunicación e información para y por el colectivo vasco de Buenos Aires.

La Revista enfocaba su orientación prioritariamente hacia temas culturales divulgativos, vida interna, informaciones cotidianas muy diversas y otros asuntos, todos ellos muy interesantes para la colonia vasca, pero quizá de orden menor desde el plano intelectual61.

Eduardo Torryk ere iritzi antzerakoa du eta, ondoren argitaratuko zen La Baskonia aldizkariarekin alderatzean, Laurak Bat beste egoera bati erantzuteko sortu zen arren funtzio garrantzitsua bete zuela uste du:

En cambio el órgano de difusión de la Sociedad tenía, va de suyo, otros fines y otra naturaleza, de ningún modo alcanzaría la dimensión de La Baskonia ni convocaría plumas tan relevantes, sin embargo sus páginas son de gran interés y no solo al marcar el transcurso de su institución madre brindando la información pertinente a los asociados, también reflejan el estado del grupo inmigrante vasco, sus aspiraciones, sus padecimientos, su opinión ante un medio distinto, en fin, la experiencia de la migración62.

Aldizkariak kolektibitatean eragiteko baliabideak ere baziren, izan ere, zenbait pertsonak sarbide pribilegiatu zuten komunikabideetara, eta horrek, beraien lidergo posizioa sendotu zuen, ideiak edo sinboloak masa sozialean hedatuz63. Era berean, aldizkariak herrialde hartzailean funtzio garrantzitsua betetzen zuen, Laurak Bat-en kasuan instituzioa gizarte berrian kokatuz:

“La prensa es el cuarto poder de los Estados” ha dicho un eminente publicista. Apliquemos este dicho a nuestra Sociedad, y facilmente comprenderemos cuanta influencia puede tener este órgano en el desarrollo de nuestras instituciones.

Que ella prospere, que grande es su misión64.

3.9. Aldizkariaren bilakaera:

Laurak Bat-en lehen aldiko azken zenbakia 1891ko abenduan argitaratu zen, 230 zenbakira iritsita. Itxura guztien arabera egoera ekonomiko zailak bultzatuta gelditu zuten argitalpena. Azken zenbakietako editorial batek herrialdean eta instituzioan bizi zuten egoera ekonomiko zaila erakusten du:

La Sociedad Laurak-Bat de Buenos Aires, esta colectividad de vascongados que nació pobre y que merced al impulso y patriotismo de sus asociados ha conseguido ocupar un puesto distinguidisimo entre todas las sociedades extranjeras establecidas en este país hermano, vé de pronto oscurecerse su diáfano horizonte, ¡no en el órden moral que siempre se mantiene incólume y entusiasta cual corresponde á su raza! pero si en el económico, que pagando su tributo á la crísis que agobia al pais, no ha podido sustraerse á la fuerza irresistible de las circunstancias65.

Hala ere, ez dirudi hasiera baten aldizkariaren arduradunek epe laburrean argitalpena eteteko asmoa zutenik, izan ere, azken alean kolaboratzaile berri baten berri ematen dute, instituzioko kide esanguratsuen erretratu eta biografiak argitaratzeko asmoa martxan jartzen dute eta Agosti Xahoren liburuxka argitaratzen hasi berri dira.

Azken zenbaki hori argitaratu ostean, hogeita hamar urte geroaro, 1921eko apirilean agertuko zen berriz. Portada koloretsua izango du orduan eta edukiak ere nabarmen aldatuko dira. Eduki sozialen ordez eduki politikoak nabarmenduko dira, instituzioak urte horietan zuen EAJ-ren abertzaletasunaren gertukotasunaren erakusgarri. Aldi honetan 18 zenbaki ezagutzen dira, seguruenik 19 izango ziren arren. Izan ere, hirugarren aldia 20. zenbakiarekin hasten da 1930eko urrian. Aldi honetan izaera instituzionala berreskuratuko du eta eduki kulturalak nabarmenduko dira. 1931ko irailera arte iraungo du. Ordutik aurrera, zenbait ale solte argitaratuko ziren data berezietan; San Inazio, urteurrenak, hitzaldiak, etab.66. Lehen aldi horretatik aurrera, beraz, Laurak Bat-en argitalpena gorabeheratsua izan zen:

Evidentemente, este devenir fluctuante nunca ha sido atribuible al desinterés, sino como sucede en la mayoría de los casos fueron los costos y gastos imprevistos de esta aventura editorial los causantes de la irregularidad de este cauce informativo, que fue vital para la sociedad Laurak Bat67.

4. Ondorioak

Laurak Bat aldizkaria Argentinako lehen euskal argitalpena izan zen eta Ameriketan euskal prentsak izan zituen hastapenei lotu behar zaio bere agerpena. Euskal komunitateak trinkoak zirelako sortu ziren aldizkariak. XIX. mende bukaerarako esanguratsua bihurtzen ari zen euskal diaspora amerikarrean, prentsa baliabide eraginkorra izan zen komunitateen komunikazio sisteman, barnera zein kanpora begira. Aldizkariek ahalbidetu zuten kolektibitateko kideen artean harremanak areagotzea eta kohesioa sendotzea.

Kazetaritza ekimenak aurrera eramateko baldintzak ez ziren errazak, izan ere, ekonomikoki aldizkariak bideragarriak izatea lan nekeza zen. Laurak Bat aldizkariak arazo ekonomikoak izan zituen etengabe eta bere desagerpena ere arrazoi horrengatik gertatu zen. Zuzendari aldaketak etengabeak izango ziren, zuzendariek behin baino gehiagotan lana konpromisoz hartuko zutelarik, eta horren ondorioz, gorabehera ugari izango zituen instituzioaren agerkariak.

Aldizkarian garaiko euskal idazle eta ikertzaile intelektualen garrantzitsuenen artikuluak argitaratu ziren. Aldizkariak aktualitatean zeuden gaiak eztabaidan jartzeko espazioak ziren, izan Euskal Herriko egoera politikoari buruz edo Ameriketako euskal komunitatean jazotzen ari zenari buruz, eta diasporako aktore nabarmenenek ere beraien iritziak plazaratzeko erabiltzen zituzten bertako zutabeak.

Laurak Bat aldizkaria euskal etxean burutzen ziren ekintzen berri emateko eta bazkideak bertako jardunean inplikatzeko helburuarekin idatzi zuten. Era berean, eztabaidarako eta euskal kolektibitatean eragina izaten saiatzeko espazioa izan zen aldizkaria.

---

Bibliografia

• Agirreazkuenaga, Joseba: Vizcaya en el siglo XIX: las finanzas públicas de un estado emergente, UPV/EHUko Argitalpen Zerbitzua, Bilbao, 1987.
• Altonaga, Kepa: “Daniel Lizarralde medikuaren Moskorrak (1899) eta Florentzio Basalduaren Euskal Herri berria”, Euskalingua, 15, 2009, 32-52. or.
• Alvarez Gila, Oscar: “Las nuevas Euskal Herrias americanas: Los vascos y las emigraciones ultramarinas (1825-1950)”, in Agirreazkuenaga, Joseba (ed.): Historia de Euskal Herria. Historia general de los vascos, Lur Argitaletxea, Bilbo, bol. 4, 2004, 319-392. or.
• Alvarez Gila, Oscar: Antes de la ikurriña. Banderas, símbolos e identidad vasca en América (1880-1935), Silex, Madril, 2019.
• Azcona Pastor, Jose Manuel: Los paraísos posibles. Historia de la emigración vasca a Argentina y Uruguay en el siglo XIX, Deustuko Unibertsitatea, Bilbo, 1992.
• Blanco Rodriguez, Juan Andres: “Aspectos del asociacionismo en la emigración española a América”, in Blanco Rodriguez, Juan Andres (ed.): El asociacionismo en la emigración española a América, Uned Zamora, Salamanca, 2008, 9-30. or.
• Cava Mesa, Begoña: “El asociacionismo vasco en Argentina. Política cultural”, in Escobedo Mansilla, Ronald, De Zaballa Beascoechea, Ana eta Alvarez Gila, Oscar (ed.): Emigración y redes sociales de los vascos en América, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU, Bilbo, 1996, 137-169. or.
• Douglass, William eta Bilbao, Jon: Amerikanuak. Basques in the new world, University of Nevada Press, Reno, 1975.
• Ezkerro, Mikel: Historia del Laurak Bat de Buenos Aires, Urazandi Bilduma, Gasteiz, 2004.
• Garcia Sebastiani, Marcela: “Nacionalismos e identidad nacional entre los españoles en Argentina (1860-1975)”, in Garcia Sebastiani, Marcela eta Nuñez Seixas, Xose M. (ed.): Hacer patria lejos de casa. Nacionalismo español, migración y exilio en Europa y América (1870-2010), Universidad de Zaragoza, 2020, 41-71. or.
• Irigoyen Artetxe, Alberto: “Exilio y hemerografía vasca anterior a la Guerra Civil”, in Ascunce Arrieta, Jose Angel (ed.): El exilio; debate para la historia y la cultura, Editorial Saturraran, 2008, 281-332. or.
• Irujo Ametzaga, Xabier eta Irigoyen Artetxe, Alberto: La hora vasca del Uruguay. Génesis y desarrollo del nacionalismo en Uruguay (1825-1960), Institución de Cofrartenidad Vasca de Euskal Erria, Montevideo, 2006.
• Lefebvre, Theodore: Les modes de vie dans les Pyréneés atlantiques orientales, Librairie Armand Colin, Paris, 1933.
• Moya, Jose C.: Primos y Extranjeros. La inmigración española en Buenos Aires, 1850-1930, Emecé Argentina, Buenos Aires, 2004.
• Torry, Eduardo: “Inmigración vasca en Buenos Aires. Según la publicación Laurak Bat (1878-1891)”, Gurengandik, Revista académica del Centro de Estudios Arturo Campión, 11, 2015.
• Totoricagüena, Gloria: Basque Diaspora: Migration and Transnational Identity, Center for Basque Studies, Reno, 2005.

---