Ba ote du historiarik Euskal Herriak?1

• ¿Tiene Vasconia historia?
• Does Basqueland have a history?

Xabier Zabaltza.

Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (EHU).

xabier.zabaltza@ehu.eus

https://orcid.org/0000-0001-8743-3084

ISSN: 2445-0782

DOI: https://doi.org/10.55698/SS48-2025-10

Cómo citar: Zabaltza, X. Ba ote du historiarik Euskal Herriak? Sancho el Sabio: revista de cultura e investigación vasca, 48, 198-223

Fecha de recepción: 30-III-2025

Fecha de aceptación: 23-VII-2025

---

RESUMEN

Este artículo plantea más preguntas que respuestas. Partiendo del concepto de “pueblos sin historia”, se critica la identificación entre “historia” y “Estado”. Se denuncian las historiografías nacionalistas de España y Francia, pero también los intentos de imitarlas en Vasconia. Frente a unas y otros, se pretende promover sobre todo una historia cultural, lingüística e institucional. Finalmente, desde la concepción de Vasconia como puente entre España y Francia, se proponen algunas áreas para estudiar en el futuro la historia de los vascos meridionales y septentrionales de forma comparada.

PALABRAS CLAVE

Vasconia. “Pueblos sin historia”. Historia cultural. Historia lingüística. Historia institucional.

LABURPENA

Artikulu honetan gehiago dira galderak erantzunak baino. “Historiarik gabeko herri” kontzeptutik abiaturik, “historia” eta “estatu” arteko berdinketa kritikatu da. Espainiako eta Frantziako historiografia nazionalistak salatu dira, baina Euskal Herrian haiek imitatu nahi dituzten saioak ere bai. Batzuen eta besteen ordez, historia kultural, linguistiko eta instituzionala sustatu nahi da gehienbat. Azkenik, Euskal Herria Espainia eta Frantzia arteko zubi gisa ulerturik, hego euskal herritarren eta ipar euskal herritarren historia modu konparatibo batean geroan ikertzeko arlo batzuk proposatu dira.

GAKO-HITZAK

Euskal Herria. “Historiarik gabeko herriak”. Historia kulturala. Historia linguistikoa. Historia instituzionala.

ABSTRACT

This article raises more questions than it answers. Starting from the concept of ‘non-historic peoples’, it criticizes the identification between ‘history’ and ‘state’. It denounces the nationalist historiographies of Spain and France, but also the attempts to imitate them in Basqueland. In the face of some and others, the aim is to promote especially a cultural, linguistic and institutional history. Finally, from the conception of Basqueland as a bridge between Spain and France, some areas are proposed to study in the future the history of the southern and northern Basques in a comparative way.

KEY WORDS

Basqueland. ‘Non-historic peoples’. Cultural history. Linguistic history. Institutional history.

---

1. SARRERA

Ez dago dudarik Espainiak eta Frantziak badutela historia. Baita, libururik salduenei kasu eginez gero, estatu gisa antolatu baino anitzez lehenagotik ere. Gaur existitzen dena “beti” existitu omen da, iragana orainetik idazten delako. Aitzitik, Euskal Herria ez omen da inoiz existitu, orain, batzuen arabera, ez delako existitzen. Abertzaletasuna sortu zenez geroztik, Euskal Herriko historia politikoa asmatzeko saioak izan dira, “izan-ginena” eta “izan-nahi-duguna” nahasten dituztenak eta, ustekabean, Espainiako eta Frantziako historiografia nazionalistak imitatu baizik egiten ez dutenak.

Artikulu honetan bi tesi landuko dira nagusiki. Lehena: behin ere ez da Euskal Herri osoa bildu duen estaturik izan. Beraz, Euskal Herriko historia politikoa hura osatu duten herrialdeetakoa da, XVI. mendeaz geroztik, gutxienez, Espainiako zein Frantziako historia politikoen barruan kokatu behar dena. Bigarrena: historia politikoa ez da, ez eta hurrik eman ere, Historiaren adar bakarra. Izan ere, historia soziala, ekonomikoa, kulturala, linguistikoa, instituzionala, mentalitateen historia eta beste anitz ere badira. Eta Euskal Herria eta euskal herritarrak, beste herri eta gizatalde batzuk bezalaxe, historia haien guztien egile eta xede izan daitezke.

Julio Caro Barojak (1914–1995) aspaldi ohartarazi zuenez, historia ad probandum idatzi izan da2. Euskal Herriaz ari zen, baina “bekatu gabe denak, lehenik harria aurtiki beza”. Ezin ditugu Espainia eta Frantzia nazio gisa antolatzen laguntzea helburu idatzi duten historialari espainol eta frantses guztiak izendatu, baina, artikulu osoan zehar eginen dugun bezala, bana aipatuko ditugu: Modesto Lafuente (1806–1866) eta Ernest Lavisse (1842–1922). Biek XXI. mendean bizirik dauden mito historiografiko batzuk zabaldu zituzten, hala nola, Reconquista lehenak eta nos ancêtres, les Gaulois, bigarrenak3.

Zer esanik ez, Euskal Herriko, Espainiako eta Frantziako historiak ez dira izan Carok salatzen zuen moduan idatzi diren bakarrak, batzuetan liskarrik sortu gabe, Andaluziakoa, adibidez. Ehunka urteko historia irudikatu zaion arren (baita historia politikoa ere), Andaluzia, entitate administratibo gisa, 1982an sortu zen, haren autonomia estatutuarekin batean. Antzinako Erregimenean ez zegoen Andaluziarik, Kordoba, Granada, Jaén eta Sibiliako erresumak baizik, eta horiexek aipatu ziren 1812ko Konstituzioan4. Horrek esan nahi ote du Andaluziak ez zuela historiarik izan 1982 arte?

Beste adibide bat, noraino iritsi garen konturaraziko gaituena. Gaur egun, Euskal Herriaren izaera historikoa ukatzearekin batera, arazorik gabe, País Vasco-rena aldarrikatu eta sustatzen ahal da. Gauden-gaudenean, gaztelaniaz, maiz “Euskal Herria” eta País Vasco ez baitira bat. “Euskal Herria” euskara (hein batean, behintzat) hitz egiten den eremua da, “Zazpiak bat”, alegia. País Vasco Espainiako autonomia erkidego bat da, “Hirurak bat”, alegia. Baina, Antzinako Erregimenean Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak zeinek bere foruak eduki zituen eta, beraz, beregainak izan ziren elkarrekiko. Hirurak bakarrik aurrenekoz bildu zituen entitatea 1810eko otsailean sortu zuten frantsesek, Gobierno de Vizcaya (ez País Vasco) izena eman ziotelarik. Bizkaiko Gobernuak Gasteizko bataila arte, hots, 1813ko ekaina arte, iraun zuen, baina, egia esan, 1810eko iraila arte, Gipuzkoako ekialdeko partea (Irun eta Hondarribia) Gobierno de Navarra zelakoari atxiki zioten. Horrez gain, 1811ko urtarriletik azarora bitarte, Sanandereko itsas probintzia, gaurko Kantabriako Autonomia Erkidegoa, sartu zuten Bizkaian, baita, 1812ko maiatzetik aurrera, Trebiñu eta Errioxako herri batzuk ere (eta 1813ko ekainean Errioxa osoa)5. Beraz, zintzoak izanez gero, País Vasco-k, gaurko mugekin, hamar hilabete eskas iraun zuen, 1810eko irailetik 1811ko urtarrilera bitarte eta 1811ko azarotik 1812ko maiatzera bitarte. Frantsesteko berrikuntza hori, garai horretako gehienak bezala, ahantzia izan zen absolutismoaren itzulerarekin. XIX. eta XX. mendeetan proiektu batzuk prestatu ziren Mendebaleko hiru euskal probintziak eskualde bakar batean biltzeko (batzuetan Nafarroarekin, beste batzuetan gabe), baina horietariko bat ere ez zen gauzatu 1936 arte6. Luzaz borrokatu ondoren, azkenean, 1936ko urrian, Espainiako Gerra Zibila hasirik, Euzkadi edo País Vasco-ko autonomia estatutua onetsi zuten Errepublikako Gorteek. Nafarroa gaberik, jakina. Baina, Araba gehienean ere estatu kolpeak hasieratik izan zuen arrakasta eta, beraz, Elgetako Estatutua ez zen bertan aplikatu. Horrez gain, ordurako, Gipuzkoa gehiena frankisten eskuetan zegoen eta, beraz, hor ere ezin izan zen autonomia gauzatu. Azkenik, Bilbo 1937ko ekainean erori zen (Enkartazioetako herri batzuek pare bat hilabete gehiago iharduki zuten). Laburbilduz: berriro zintzoak izanez gero, estatutuak zortzi hilabete eta erdi eskaseko indarraldia izan zuen eta hilabete horietan, egitez, lur zerrenda batzuk gorabehera, País Vasco, “Euzkadi” eta “Bizkaia” sinonimoak izan ziren. Hori horrela, Frantsesteko hamar hilabeteko salbuespena salbuespen, hiru probintziako País Vasco-k historiarik izan ote zuen 1978 edo 1979 baino lehen?

2. HEGEL, ENGELS ETA “HISTORIARIK GABEKO HERRIAK”

Lehen kronikek, idazkera asmatu eta berehala, errege-erreginen eta enperadore-enperatrizen balentriak kontatu zituzten. Historiaren eta agintaritzaren arteko berdinketak erro sakonak ditu, beraz. Baina lotura hori Alemaniako filosofia idealistak modu teleologiko batean areagotu zuen. Georg Wilhelm Hegelek (1770–1831) historiaren filosofiaz 1822tik 1831ra bitarte eman eta 1837an liburu moduan argitaratu ziren eskoletan esan zuenez, “En la historia universal solo puede hablarse de los pueblos que forman un Estado. […] El Estado es, por tanto, el objeto inmediato de la historia universal”7. Hegelek liberalismoa, kapitalismoa eta, haiekin batean, Prusiako monarkia goraipatu zituen, historiaren gailurrean paratu baitzituen. Haren arabera, argi eta garbi, estaturik ez duen herri batek ez du historiarik.

Friedrich Engelsek (1820–1895) Hegelen dizipulutzat zuen bere burua. Kapitalismoari dagokionez, Engels, Karl Marxekin (1818–1883) batean, Hegel hankaz-goratzen saiatu zen, sozialismoa izanen zelakoan historiaren azken fasea edo, haien hizkeran, azken “ekoizpen modua”, kapitalismoa gaindituko zuena. Baina, historiaren estatuarekiko menpekotasunari dagokionez, bere ustezko maisuari orpoz orpo jarraiki zitzaion. 1849ko testu ezagun batean, Europako estaturik gabeko herri batzuei, hala nola, Eskoziako gaelikoei, bretoiei (poitoutar eta anjoutarrekin nahasi zituenei, horiexek aritu baitziren nagusiki Vendéeko erregezale oldartzean), euskal herritarrei eta hegoaldeko eslaviarrei harribitxi hauek eskaini zizkien, ustez, atzerakoiak izateagatik:

Europan ez dago herrialde bat ere ez daukanik zoko batean herrien hondarrik, hots, gero garapen historikoaren eramaile bihurtu zen nazioak menperatu eta ezabaturiko lehenagoko jende baten hondakinik. Historiaren ibilaldiak urrikaltasunik gabe zapalduriko nazio baten erlikia horiek, herri uzkin [Völkerahfälle] horiek, Hegelek dioen bezala, behin eta berriro kontrairaultzaren eramaile burubero bihurtzen dira eta halaxe segitzen dute izaten erabat akabatu edo desnazionalizatu arte. Haien izaera bera, oro har, protesta bat da iraultza historiko handi baten kontra8.

Ahaleginak ahalegin, Völkerahfälle eta beste hitz iraingarri horiek ezin izan ditugu Hegelengan atzeman. Roman Rozdol’s’kyyk (1898–1967), Engelesen “historiarik gabeko herri”-ekiko jarrera bikaintasunez salatu zuenak, ere ez. Ukrainar pentsalari sozialistak Hegelen Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften lanean (1817–1830) antzeko esanahia duen lerroalde bat eman du9, baina zehazki Engelsek aipatu zituen eleak ez. Beraz, oker egon gintezkeen arren, pentsatzekoa da hitz horiek guztiak Engelsen ekarpena izan zirela, Hegelen pentsamenduaren perifrasi biribil bat, Engelesen estilo hanpatukoa, ez Hegelek berak ahoskatuak edo idatziak.

1849ko testuan, gaeliko, “bretoi”, euskaldun eta hego eslaviarren mugimendu “atzerakoiak” salatzearekin batean, Britainia Handiko, Frantziako, Espainiako eta Austriako nazionalismo “zibikoak” ontzat eman zituen Engelsek, estatua zeukatelako eta, haren ustez, “aurrerakoiak” zirelako, “historiarik gabeko herriak” baino aurrerakoiagoak, behintzat. Haren arabera, Austriako Enperadoregoan hiru herri iraultzaile bakarrik zeuden: alemanak (bertan nagusi zirenak), poloniarrak eta hungariarrak. Azken biek ez zeukaten estaturik 1849an. Engelsek erabaki zuen esloveniarrak, kroaziarrak, txekiarrak, eslovakiarrak, ukrainarrak eta errumaniarrak “kontrairaultzaileak” direla. Halaxe, garaian garaiko bizi-baldintzak aintzakotzat hartu gabe. Rozdol’s’kyyk frogatu zuenez, horrek ez du zerikusirik materialismo historikoarekin. Eta guk gehituko: prusiar burges baten aurreiritziak dira, klase aurreiritziak nekazariekiko eta nazio aurreiritziak eslaviar gehienekiko. Errusiako Enperadoregoaren kontra hesi bat izan zitezkeelako libratu ziren poloniarrak haren gezietatik.

1849ko artikuluan Engelsek ez zuen Irlanda aipatu. 1858an Irish Republican Brotherhood/Bráithreachas Phoblacht na hÉireann sortu zen, 1916ko Pazko Oldartzearen ondoren Irish Republican Army/Óglaigh na hÉireannen bat eginen zuten erakunde paramilitarren artetik zaharrena. Fenians/Fiannaigh zirelakoak uhartearen independentzia lortzeko bortizkeriaren aldekoak ziren, baina ez ziren ezkerreko mugimendu bat. Haien buruzagietako bat John Mitchell/Seán Mistéal (1815–1875) izan zen, ingelesei gorroto izateagatik ez ezik “Ameriketako Estatu Konfederatuetan” esklaboak edukitzeagatik ere ezaguna10. Hala ere, Engelsek (Marxek bezala) haurridegoari on iritzi zion, pentsatu baitzuen irlandarren askatasuna tresna bat izan zitekeela Britainiar Enperadoregoa ahuldu eta Erresuma Batuan iraultzak arrakasta izateko. Hori zela eta, IRB/BPÉri esker, 1858an edo Irlanda herri “historiadun” bihurtu zen, estatua 1922 arte erdietsi ez bazuen ere (edo, nahiago bada, 1948 arte, ofizialki Irlandako Errepublika aldarrikatu zenean). Poloniarekin batean ohore hori merezi izan zuen Europako herri estatu gabe bakarra izan zen (Hungariak, 1849an estaturik ez zeukanak, 1867ko Ausgleich/Kiegyezés delakoaren bidez, lortu baitzuen): “hay dos naciones en Europa que tienen no solamente el derecho sino el deber de ser nacionales antes que internacionales: los irlandeses y los polacos. Cuanto más nacionales sean, más internacionales serán”11.

Salbuespenak salbuespen, beraz, Engelsek eremu urriko herri gehienen asimilazioa defendatu zuen, “aurrerapena”-ren izenean. “Asimilazioa” esan dugu, baina, “genozidioa” ere uler liteke: “Hurrengo mundu gerrak klase eta dinastia atzerakoiak ez ezik herri atzerakoi osoak ere desagerraraziko ditu Lurretik. Eta hori ere aurrerapena da”12. Bai Hegel, bai Engels sasi profetak izan ziren: Prusia, garapen historikoaren akabera izan omen zena, 1947an betiko ezabatu zuten Aliatuek, baina “historiarik gabeko herri”-etako bat ere ez da desagertu, areago, Austriako Enperadoregoko guztiek estatua dute gaur egun.

Beste anitzen antzera, etorkizunerako nahi zuena iraganera eraman zuen Engelsek. “Herri atzerakoiek” gerorik izan ez zezaten nahi zuen, beraz, ezin zuten iraganik izan. Artikulu honetan aipatuko diren egileek, Engelsi irakurririk edo irakurri gabe, berdin egin zuten, baina alderantziz: Euskal Herriak geroa izan zezan nahi zutenez, iragan bat asmatu zioten. Zoritxarrez, ustezko historia hori guztiz alegiazkoa da, XIX. mendeko Espainiako eta Frantziako historiografia nazionalisten kopia txarra.

3. NAFARROA, ERDAL ESTATUA

Koldo Mitxelenak (1915–1987) “la creación política más importante de Vasconia” iritzi zion Nafarroako Erresumari13. Euskal Herrian “estatu” hitza merezi duen berezko egitura bakarra izan zen. Iruñeko Erresumaren ernamuina Eneko Aristak (824–852) sortu zuen. Inolako dudarik gabe, euskara nagusi zen bertan garai hartan, baina Antso I.a Gartzeitzen garaitik aitzina (905–925), euskara hitz egiten ez zen eremuetara zabalduz joan zen erresuma, musulmanei lurraldeak kendu ahala. Toponimiaren bidez, euskararen jatorrizko muga zehaztasun handiz ezartzen ahal da: Lana, Egaibar, Solana, Mañeruibar, Izarbeibar, Artaxoa, Orbaibar, Uxue, Zarrakaztelu, Galipentzu, Oibar eta Irunberri14. Alegia, gaurko Nafarroako heren batean euskara galdu egin da, baina beste heren batean ez da inoiz mintzatu.

Antso VI.a Jakituna erregeren garaiko dokumentu pribatu bakar batean (ez baitzen erregek berak emana), 1167koan, euskara lingua Navarrorum gisa ageri da. Baina XIV. mendeko dokumentuetan aipatzen den lengoage de Navarra edo ydioma de Navarre Terre ez da euskara, Nafarroako erdara baizik, berehala gaztelaniarekin nahasiko zena15. Seguruenik XIX. mendearen hasiera arte Nafarroako bizilagun gehienak euskaldunak izan dira. Historialari batzuk zifrak ematera ausartu dira. Haiei sinetsiz gero, 1553an %7416 izan zitezkeen euskaldunak Nafarroan eta %53, 1778an17. Baina, nafar gehienak, euskaldun zein erdaldun, analfabetoak izaten ziren. Idazten eta irakurtzen zekitenek, hots, elite politiko, ekonomiko eta erlijiosoek, erdaraz jardun ohi zuten, atez kanpoko ekitaldietan, behintzat: latinez hasieran, Nafarroako erromantzean gero eta gaztelaniaz azkenik. Eta hizkuntza horietan daude Nafarroako ia dokumentu administratibo guztiak, errege-erreginek independentzia garaian eta foru erakundeek gero emanak barne. Administrazioa da Estatuaren muina eta Nafarroako administrazioa erdaraz aritu da beti. Beraz, hizkuntzari zegokionez, Nafarroako Erresuma ez zen euskal estatu bat izan. Ondorengo lerroetan azaltzen saiatuko garen bezala, lurraldeari zegokionez ere ez.

Dudazko aipamenak alde batera utzirik, Antso V.a Ramiritz (1076–1094) izan zen “Nafarroako errege” titulua erabili zuen lehena, 1086an, Iruñea eta Aragoi koroa beraren menpean zeudenean: “Regnante Sancio rege in Aragone et in tota Nauarra”18. Dena dela, Antso Jakituna arte (1150–1194) ez zen deitura berria zabaldu eta ez da kasualitatea Erdi Aroan euskara “nafarren hizkuntza” deitu zuen dokumentu bakarra haren garaikoa izatea. Hortakotz, Antso III.a Nagusia (1004–1035) ez zen behin ere Nafarroako errege izan. 1033ko dokumentu baten arabera, lurralde hauetan izan zen errege (edo erregegai, behintzat): “in Aragone et in Castella et in Legione, de Zamora usque in Barcinona, et cuncta Guasconia”19. Zamoratik Bartzelonara bitarte, baina Nafarroan ez. Garai hartan arabieraz agertu ohi den al-Baškuns toki-izenari dagokionez, latinezko Vascones-tik datorren arren, Banbalūna-ren sinonimoa zen. Ez zen Euskal Herri osoaz ari, Iruñeaz eta haren inguruaz bakarrik baizik20. Zer esanik ez, Antso Nagusiaren erresumako eremu zabal batean ez zen euskaraz hitz egiten. Antso Gilen Gaskoiniako dukea (1009–1032) hiltzean, Iruñeko erregek haren dukerriaren gaineko kontrola aldarrikatu zuen. Hortakotz, eztabaidagarria bada ere21, gehienez ere hiru urtez (1032–1035) egon ziren Iruñearen menpe Gaskoinia eta bertako dukearen feudoak, haien artean, Lapurdiko eta Zuberoako bizkonderriak eta gaurko Baxenabarreko lurraldeak, Lapurditik eta Akizetik bereiziko zirenak. XI. mendeaz geroztik Gaskoiniako Dukerriaren barruan bizkonderriak sortu ziren eta galde egitekoa da zergatik ez zen Iruñeko Erresuman halakorik gertatu.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan errege izan zen Antso Nagusia, baina Iruñeak Aragoirekin bat egin zuenean (1076–1134) hirurek Gaztelarekin egin zuten bat eta 1200erako behin betiko galduak ziren, Antso VII.a Azkarra (1194–1234) errege zela, alegia, “Nafarroako Erresuma” esapidea zabaltzen hasi eta berehala. Tuterako Erriberan ere ez zen inoiz errege izan Antso Nagusia, musulmanen menpe zegoelako. Alfontso Borrokalariak (1104–1134), Aragoiko eta Iruñeko erregek, 1119an (bir)konkistatu zuen Tutererria. Dena dela, datu batzuek pentsarazten digute Tutera eta Peralta, non erdaraz mintzatzen baitzen, Iruñearen menpe egonik ere, ez zirela Nafarroa izan XIII. mendea arte22. Lehen esan bezala, gaurko Baxenabarren ere ez zen errege izan Antso Nagusia (bere bizitzako azken hiru urteetan izan ezik, hala izan bazen). Izan ere, 1189an egin zituzten Iruñeko erregeek lehen urratsak bertan eta haran batzuk (Oztibarre, Amiküze, Lüküze eta Armendaritze) ez zituzten 1266 arte menperatu23. 1512ko Konkistaren ondoren, 1527an, bi Nafarroek, Bortuez iparraldekoak eta hegoaldekoak, zeinek bere bidea urratu zuen behin betiko.

Antso Nagusia ez zen Euskal Herriko erregea izan. Baina Espainiakoa ere ez. Ustez titulu hori (“rex Dei Gratia Hyspaniarum”) eman dioten hiru dokumentuak faltsuak dira edo, gutxienez, manipulatuak daude24. Euskal Herriko eta Espainiako nazionalistek heroi berak miretsi ohi dituzte.

4. USTEZKO EUSKAL ESTATUEN BILA

Hurrengo lerroetan egile abertzale batzuek euskal estatuaz (edo estatuez) zuten ideia azaltzen saiatuko gara. Bistan denez, ezin ditugu abertzaletasunaren kontzepzio historiko guztiak aztertu, baina argi eta garbi utzi nahi genuke egile horiek ez zituztela bereizi “izan-ginena” eta “izan-nahi-duguna”. Alegia, helburu politiko bat zilegiztatzeko tresna bat besterik ez zen haiendako guztiendako historia. Konturatu gabe, horrela Lafuentek, Lavissek eta beste anitzek Espainia eta Frantziaren alde XIX. mendean idatzi zituzten historia nazionalisten moldaketa “euskotarra” besterik ez zuten egin, kalitate txarragoaz, gainera. Numantzia edo Alesiako gudua zegoen tokian Orreaga edo Arrigorriagakoa jarri zuten. Bestaldetik, haien ikuspegia oso kontserbadorea izaten da, dena “auzi nazional”-era mugatzen baita, bestelako liskarrak (klase edo genero kontuak, adibidez) aintzakotzat hartu gabe. Eta, zauriaren gainean pikoa: Xaho izan ezik, denek beren buruak “abertzale” deitu zituzten, baina ia beti Ipar Euskal Herria eranskin huts bat bezala tratatu zuten, eta erdaraz soilik idatzi.

4.1. Xaho

Agosti Xaho Lagarde (1811–1858) abertzaletasunaren aurrekari garrantzitsuena izan zen. 1836an, Voyage en Navarre pendant l’insurrection des Basques liburuan, hego euskal herritarren eta gaztelauen arteko independentzia gerra bat bezala irudikatu zuen Lehen Karlistaldia. Engelsek euskaldunei “historiarik gabeko herri” iritzi bazien ere, karlistak sostengatzeagatik (euskal herritar liberalik eta erdal herritar karlistarik izan ez balitz bezala), Xahoren ustez, lehen zibilizazioaren azken hondarrengatik aritu ziren borrokan Don Karlosen aldekoak.

Zuberotarra izanik ere, gutxi hitz egin du Xahok Ipar Euskal Herriaz liburu horretan. Fédération euskarienne eta antzeko esapideak ageri dira haren izkribuan, ez état. Lapurdi (eta pentsatzekoa denez, Baxenabarre eta Zuberoa ere bai) federazio horretako kidea izan zen, 1789 arte25. Gero ez. Beste anitzek bezala, ez zituen “federazioa” eta “konfederazioa” bereizten, zenbaitetan confédération hitzaz baliatu zen eta26. Xahoren aburuz, euskaldunak independenteak izan dira mendeetan zehar, baina ez dirudite inoiz politikoki baturik egon direnik. Horren adierazgarri, Eneko Arista ez du behin ere aipatu eta Antso Nagusia, behin bakarrik, orri-oineko ohar batean, gainera27.

Xahok, non-nahi ere, provinces hitza erabili du Nafarroa eta beste euskal lurraldeak erdaraz izendatzeko. Euskaraz “Hescoual-herriac” idatzi du horretarako, “euskal herriak”, alegia28. Sabino Aranak “laterriak” nahiago izanen du. 1978ko Espainiako Konstituzioan “forundun [sic] lurraldeak”29 izendatu zituzten Hego Euskal Herrikoak urte horretako itzulpenean eta “lurralde forudunak”, 2004koan30. Bere aldetik, ETAk “herrialdeak” bultzatu zuen 1963ko Bigarren Biltzar Nagusiaz geroztik31. 1936ko Estatutuan tituluak oro saihestu egin ziren32. 1979koak “Herrialde Historikoak”, maiuskulaz, izendatu zituen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa orduko itzulpenean33 eta “lurralde historikoak”, minuskulaz, 2016koan34. Nafarroari dagokionez, “Foru Komunitatea” deitu zuen 1982ko Foruaren Hobekuntzak (ez “Foru Erkidegoa”)35.

Xahok 1836an Hego Euskal Herriaren independentziaren alde ustez jo bazuen ere, pare bat urte eskas berantago, 1838an, L’agonie du parti révolutionnaire en France liburuxkan, lau probintziak Frantziaren menpean jarri behar zirela argitu zuen:

L’intervention entreprise pour la gloire de la liberté constitutionnelle et de la grande unité espagnole, pourrait fort bien se terminer par une scission qui aurait l’Èbre pour limite, et qui placerait la Biscaye sous la protection de la France, après avoir relevé à Pampelune, en faveur du duc de Nemours, l’ancien trône de Jean d’Albret et de Catherine de Foix, duchesse de Nemours36.

Halaber, Louis Viardot borgoinar hispanistak (1800–1883), Xahoren etsai gorria zenak, Hego Euskal Herriko lau probintziez “Suisse des Pyrénées” 37 bat egin behar zela defendatu zuen, baina Ipar Euskal Herriko antzinako hiru probintziez ez zuen murtik ere egin. Izan ere, Viardotek, Xahok eta Lehen Karlistaldia hizpide izan zuten beste egile batzuek ez zuten Ipar Euskal Herria Frantziatik askatu nahi, Hego Euskal Herria haren eraginaren menpe ezarri baizik.

4.2. Sabino Arana

Sabino Arana Goiri (1865–1903) abertzaletasunaren sortzailea izateagatik da ezaguna, baina bere bizitza gehienean, lehen urteetan bereziki, euskal nazionalismoa baino gehiago “bizkaitarrismoa” sostengatu zuen. Euskeldun Batzokijaren sustatzailea izan zen 1894an eta geroko Euzko-Alderdi Jeltzaleko Bizkai-Buru-Batzarrarena, 1895ean. Gipuzko-Buru-Batzarra 1908an eratu zen, Sabino hil ondoren. Are geroagokoak dira Araba-Buru-Batzarra eta Napar-Buru-Batzarra (1911) eta, zer esanik ez, Ipar-Buru-Batzarra (1990)38.

Sabinok 1892an, Bizkaya por su independencia liburuan, dioenez, “Confederación de Repúblicas independientes”39 bat zen Bizkaia 888. urtean, haren ustez, Arrigorriagako gudua gertatu zenean. Konfederazio horretako mugak eman dizkigu:

por el poniente se extendía tal vez hasta lo que hoy es Castro-Urdiales y valle de Mena inclusive, por el oriente le pertenecía toda la región bañada por el río Deba, y por el mediodía los valles de Aramayona y Ayala. Mas dentro de este territorio se encerraban un estado y una confederación de repúblicas, a saber, el Señorío de Durango y la agrupación política de las demás anteiglesias y valles, independientes e iguales entre sí y que formaban confederaciones menores, origen de lo que después se llamaron merindades y gobernadas por asambleas generales40.

Aranaren lehen lanetan, beraz, “Konfederazioa” iraganeko gauza bat bezala ageri da eta, gainera, Bizkaiko merindadeen artekoa bakarrik. Baina, hasierako “bizkaitarrismoa” gaindituz, 1896an, Sabinok “Euzkadi” kontzeptua asmatu zuen41. Garai hartan, gutxi gorabehera, iraganeko Bizkaiko Konfederazioa etorkizuneko Euzkadiko Konfederazioa bihurtu zen. 1897ko El Partido Carlista y los Fueros Vasko-Nabarros eztabaidan nahiko garbi azaldu zuen: “sólo se haría esa Confederación, constituyéndose por voluntad libre y expresa de todos y cada uno de los Estados Vaskos y teniendo todos los mismos derechos en la formación de sus bases”42. Aranaren aburuz, Konfederazioko kideak, hots, euskal lurraldeak, “estatuak” izan dira edo, haren hizkeran, “laterriak”43.

Sabinoren ustez, sei “laterri” izan dira historian zehar (Baxenabarre Nafarroaren barruan sartu ohi zuen): ez da inoiz euskal estatu baturik izan. “Bizkaitar” hutsa zenean, pentsatu zuen Bizkaiko Konfederazioak 1876 arte iraun zuela, hots, haren foruak (eta Gipuzkoarenak eta Arabarenak) ezeztatu arte. 1894an, Gamazada garaian, “euzkotartzen” hasia zenean, bere mugimendua Nafarroara zabaldu nahi izan zuen, baina konturatu zen 1876ko legeak ez zuela eraginik Erresuma Zaharrean, hor 1841eko Foruak Aldatzeko Legea (ustezko “Lege Hitzartua”) baitzen indarrean. Beste lege bat behar zuen lau “laterri”-en independentziaren mugarria izan zedin. Hasiera batean 1812ko Konstituzioa eta haren ondoriozko xedapenak aukeratu zituen44, baina, berehala, 1839ko urriaren 25eko legearen alde lerratu zen45. Analogiaz, hil ondoren argitaratu zen izkribu batean, non, salbuespen gisa, Ipar Euskal Herriaz aritu baitzen, 1789an kokatu zuen Lapurdi, Baxenabarre eta Zuberoaren autogobernuaren bukaera, Iraultza hasi berritan46. Hegotar gehienek bezala, abertzalerik sutsuenak barne, ipartarren historiaz eta haien errealitateaz zuen ezagutza hutsaren hurrengoa zen, txikitan (1873–1876) Lapurdin bizi izan zen arren. 1900ean Pauetik Aingeru Zabalari (1866–1940), hil eta gero Bizkai-Buru-Batzarreko buruzagitzan jarraikiko zitzaionari, posta txartel bat igorri zion. Bertan adierazi zuenez, “Gaxuak dira France’ren menbian dagozan euzkeldunak; baina gaxuaguak España’ren menbian dagozanok”47.

4.3. Luis Arana

Sabino baino zaharragoa bazen ere, Luis Arana Goirik (1862–1951) bere anaiaren itzalean eman zuen bizitza osoa. 1908tik 1915era Euzko-Alderdi Jeltzaleko Euzkadi-Buru-Batzarreko lehen buruzagia izan zen, harik eta alderditik kanporatu zuten arte, germanofilia eta nagusikeria egotzirik. 1916an Euzkeldun Batzokija sortu zuen, Sabinok 1894an eratu zuen elkartearen izena berreskuraturik eta ortografia “zuzendurik”.

Luisek berak aitorturik, 1916 arte ez zuen jakin zertan datzan estatu federal baten eta estatu-konfederazio baten arteko bereizketa48. Sabino horren berri gabe hil zen. Euzkeldun Batzokija eta Manu Egileorrek (1884–1970) eta Elias Gallastegik (1892–1974), besteak beste, 1921ean abiarazi zuten Euzko-Alderdi Jeltzalea (hots, Aberri sektorea) elkartu zirenean bertako Bizkai-Buru-Batzarreko buruzagia izan zen Luis eta, egitez, alderdi osokoa (1922–1930)49. Garai horretakoak dira haren hitz hauek: “Sentado esto y a fin de evitar torcidas interpretaciones, me obligo a sustituir en todos los artículos del primitivo Nacionalismo Vasco la palabra Confederación por Federación y así mismo sus derivados”50. Aberrik eta Euzko-JEL-Batzak berriro bat egin eta gero, alderdi batuko Euzkadi-Buru-Batzarreko burukide nagusia ere izan zen Luis Arana (1932–1933).

Luisek bere burua abertzale ortodoxotzat bazuen ere, batzuetan harago joan zen bere anaia baino. 1923aren inguruan idatzi eta argitaratu gabe utzi zuen izkribu batean, El unitarismo de la Comunión crea el “separatismo” interior vasco izenekoan, hauxe erran zuen: “un ex-Estado histórico Vasco puede y debe ejercitar su derecho a separarse cuando por los otros ex-Estados vascos se hollaren las bases y se torcieran los fines de la confederación”51. 1923an Bizkaiak 410.000 bizilagun zituen; Zuberoak, 23.000. Biek ala biek zuten balizko euskal konfederaziotik bereizi eta independentzia aldarrikatzeko eskubidea, biak ala biak, ustez, estatuak izan zirelako. Euskara jatorrean esaten den bezala, “ahateari igerian irakatsi zion” Luisek.

4.4. Ortueta

Anakleto Ortueta Azkuenaga (1877–1958) Euzko-Gaztediko, Euzko-Alderdi Jeltzaleko eta Euzko-JEL-Batzako kidea izan zen 1904tik 1921era bitarte. 1930ean Euzko-Abertzale Ekintzaren sortzaileetako bat izan zen. Historialari amateurra, Nabarra y la unidad política vasca (1931) eta Vasconia y el imperio de Toledo (1935) liburuak idatzi zituen. Hil ondoren haren Sancho el Mayor, Rey de los Vascos (1963) eman zen argitara. Beti gaztelaniaz, beraz. Gaizka Arangurenek haien edizioa egin zuen 2002an eta hari jarraiki gatzaizkio52. Nahiz eta Ortueta bizkaitarra izan, harengan oso nabarmena da bi nafarren eragina, Josef Moret (1615–1687) kronistarena eta Arturo Kanpion (1854–1937) poligrafo euskaltzale eta foruzalearena.

Azaldu dugunez, Xahok ez zuen batere garbi ikusten inoiz euskal estaturik izan denetz. Beren aldetik, Arana Goiri anaiek pentsatzen zuten historian sei euskal estatu izan direla. Ortuetaren arabera, “Nabarra” izan da Historiako euskal estatu bakarra (“Nafarroa” koronimoa ez zuen ezagutzen, antza), gehienbat Antso Nagusiaren garaian, nahiz eta horrek ez zuen inoiz bere burua “Nafarroako errege” izendatu. Ortuetaren ustez, Erdi Aroko “Nabarra” geroko “Euzkadi” besterik ez da, izen jatorrago batez bataiatua. Izan ere, Euzko-Alderdi Jeltzalea (kon)-federalista zen; Euzko-Abertzale Ekintza, unitarista. Batzuek eta besteek Erdi Arora eraman zuten etorkizunerako nahi zutena. Juan Aranzadiren hitzekin esatearren, “disfraza[ron] como nostalgia del pasado lo que probablemente es sólo anhelo de futuro”53.

Ortuetak 1932an Euzko-Abertzale Ekintzatik alde egin zuen, gero eta ezkertiarragoa baitzen alderdia. Haren ohiko alderdikideek garbi adierazi zuten hurrengo urtean zer ziren haiendako “Euzkadi” eta “Nabarra”, zein zen helburua eta zein, baliabidea: “nuestro deseo más sincero sería que no se hablara en lo sucesivo de Guipúzcoa, Alaba, Bizkaya y Nabarra, sino siempre de Euzkadi”54. Ikusten denez, Nafarroa ez zen jadanik Historiako euskal estatu bakarra, ez eta, sikiera, sei edo zazpi euskal estatuetako bat, geroko euskal estatuan urtu beharreko probintzia xume bat baizik.

Ortuetak Nafarroako Erresumaz euskaldunen estatu bakar gisa zuen ideiak arrakasta handi samarra lortu du zenbait abertzaleren artean. 1941ean jadanik, Bigarren Mundu Gerran, Manuel Irujok (1891–1981), EAJko zuzendaritzako kide eta, egoitza Londresen edukirik, Euzko Jaurlaritzarekiko beregain ziharduen Euzkadiko Batzar Nagusiko buruak, Anteproyecto para una Constitución de la República Vasca izeneko dokumentua plazaratu zuen. 5. artikuluan hauxe zioen:

El territorio vasco es el integrante del histórico Reino de Navarra, dividido en las Regiones de Navarra, Vizcaya, Guipuzcoa, Alava, Rioja, Moncayo, Alto Ebro, Montaña y Alto Aragón. Sus límites son, al Norte los Pirineos y el Golfo de Vizcaya; al Este el río Gállego, al Sur el Ebro hasta Gallur y la divisoria de aguas entre las cuencas del Ebro y el duero [sic] a partir del Moncayo en toda la extensión de ambas vertientes; y al Oeste el Cabo Ajo (Peña Cantábrica)55.

Ipar Euskal Herria ez zen Irujoren Nabarra/Euzkadin sartzekoa, de Gaulle eta beste aliatuak ez urduritzeko. Oraintsuago, Orreaga Taldeak, Galdakaon 1992an sortuak, eta Nabarraldek, Iruñean 2001ean sortuak, sustatu dute berriro “Nafarroa Handia”. Ohi bezala, hasierako abiapuntuaz harago joan dira biak. Izan ere, Ortuetak euskal estatuaren batasuna gehienbat Antso Nagusiaren garaian jarri zuen arren, 2024an euskaldunen estatuaren 1.200. urtemuga ospatu zuten elkarteek, Eneko Arista Iruñeko buruzagiaren garaitik hasita.

4.5. Estornes

Bernardo Estornes Lasa (1907–1999) nafarra zen. 1928az geroztik abertzaletasunean militatu zuen. Bere anaia Mariano (1909–1997) eta Joserekin (1913–1987) eta beste batzuekin batean Euskal Herrian eragin handia izan duten egitasmo batzuk bultzatu zituen, hala nola, Ekin (1942) eta Auñamendi (1958) argitaletxeak, lehena Buenos Airesko erbestean eta bigarrena Donostian, baita Enciclopedia general ilustrada del País Vasco 82 liburukiko entziklopedia (1969–2008). Azken honetan, haren alaba Idoia Estornes Zubizarreta historialariaren parte hartzea funtsezkoa izan zen.

Ikusi bezala, euskal estatuaren bila batzuk 824 arte joan dira, Eneko Aristaren garaira, alegia, horrek Iruñerria baizik beretu ez bazuen ere. Estornes Lasa are urrunago joan zen. Wasconiako Dukerria izan zen haren aurkikuntza (hark “Vasconia” idazten zuen). 602tik 768ra bitarte iraun zuen eta, haren arabera, “desde el Garona hasta las fuentes del Ebro y desde el Moncayo a las fuentes del Gállego”56 zabaltzen zen. 768an, antzinako dukerri batua (660az geroztik Akitaniarekin lotua zegoena) desegin zen eta hortik Iruñerri, Nafarroa, Araba, Jakerri eta Bureba askatuak sortu ziren57. Egia esan, Xahok ere hitz egin zuen Wasconiaz, baina Zuberoa dukerriko muga-mugan ezarri zuen, alegia, Hego Euskal Herria hartatik kanpo utzi zuen58.

Estornesek aitortzen zuenez, Wasconiako lehen dukea, Genial (602–626), frankoa zen, dukerria merovingioen erresumaren menpe baitzegoen, baina pentsatzen zuen Lupo dukea (670–710), oraingoan Xahori jarraikiz59, “Lupo Otxoa” deitu zuena, euskalduna zela eta dukerria frankoengandik beregain bilakatu zela, bereziki Eudonen garaian (710–740). Esanak esan, ez dago arrazoirik pentsatzeko “Lupo” “Otsoa”-ren itzulpena dela, ez eta duke hori euskalduna zela ere60. Wasconian dukeak izan ziren, baina ez dago batere garbi luzaz dukerri gisa antolatu zenentz. Numa Denis Fustel de Coulanges historialari frantsesaren (1830–1889) hitzetan, “No hay que representar al Estado carolingio dividido en ducados que se subdividen en condados. Esta distribución regular del territorio no existió nunca”61.

VII. eta VIII. mendeetako Wasconia gehiago da Gaskoiniaren aurrekaria Euskal Herriarena baino. Lapurdi, Zuberoa eta, Iruñeko erregeek esku sartu arte, gaurko Baxenabarre bildu zituen, baina Hego Euskal Herrian zituen mugak, halakorik izan bazen, oso eztabaidagarriak dira.

4.6. Krutwig

Federiko Krutwig Sagredo (1921–1998) bizkaitarra zen. Getxoko burgesia handiko kide eta euskararen batasunaren bultzatzailea, 1952an Espainiatik alde egin behar izan zuen. 1963an Vasconia argitaratu zuen62, ETAn eragina izan zuena, baina ez pentsatu ohi adina. 1965etik 1975era bitarte erakunde armatuko kidea izan zen.

Krutwigen arabera, Euskal Herriak ez du historian zehar estatu bat ukan (ez eta sei edo zazpi ere), bi baizik: Wasconiako Dukerria eta Iruñeko eta gero Nafarroako Erresuma, hain zuzen. Izan ere, Ortuetaren (eta Irujoren) eta Estornesen artean sintesi bat egin zuen. Baina Krutwigek ez zituen aski alegiazko bi euskal estatuetako mugak. Etorkizuneko euskal estatu bakarra, erdaraz Vasconia, ez Nabarra, deitu zuena, Girondako departamenduko L’Esparratik Zaragozako probintziako Caspera eta gaurko Kantabriako Reinosatik Andorrara bitarte zabaltzekoa zen, hots, erromatarrak baino lehen ustez euskara hitz egiten zen eremu osora, nahiz eta Iruñea, Eusa, Auski, Sent Sever edo Bordeleren menpe inoiz egon ez. Lurralde oso hori “berreuskalduntzeko” asmoz, Krutwigek sasi toki izen anitz asmatu zituen (Autxerri = Gaskoinia, Herrigoia = Errioxa, Larrainotza = Reinosa eta Zaldibia = Zaragoza, besteak beste). Lehenago adierazi dugu euskararen hegoaldeko muga historikoa, Errioxa alde batera, Tafallan dagoela, gutxi gorabehera, Caspetik 200 kilometrora. Mendebaleko muga Villarcayon dago, gutxi gorabehera, Reinosatik 50 kilometrora. Hala ere, euskara Errioxan eta Bureban Erdi Aroan hitz egin izanak ez du esan nahi erromatarrak baino lehen ere hitz egiten zela bertan, “Errekonkista” delakoaren ondorioz zabal zitekeelako. Iparraldeko mugari dagokionez, Gaskoiniak Antzinateko baskoiei zor die izena. Bertako toponimo anitzek aitzineuskararen hondartzat jotzen den -òs atzizkia edo aldaeraren bat biltzen dute, baina gehienak latinezkoak edo latinetikoazkoak dira63. Aitzitik, pentsa liteke Andorratik ekialdera noizbait hitz egin zela euskara, baina, seguruenik, Krutwigek nazionalista katalanekin ongi konpondu nahi zuen, berezko aliatuak baitzituen frankismoaren kontrako borrokan.

5. BESTELAKO HISTORIA BATERANTZ

Euskal Herriko historia Espainiakoa zein Frantziakoa bezala kontatzeko saioak alferrikakoak dira. Onerako zein gaitzerako, gogoz zein gogoz kontra, Espainia eta Frantzia izan dira euskal herritarren estatu bakarrak XVII. mendeaz geroztik (azken euskal estatu beregaina, Baxenabarre, 1620an lotu baitzitzazion behin betiko Parisko Koroari). Areago. Gure iritziz, Euskal Herriko alegiazko “historia” asmatzen segitzen deino, egiazko historiari ez zaio merezi duen garrantzia emanen eta asko dago egiteke.

Ezin dira ukatu historiografia akademikoak azken urteetan egin dituen aitzina-urratsak. Baina, zoritxarrez, historialari anitzek ez dakite euskaraz, edo gaizki dakite, eta, lehen esan bezala, gaztelaniaz (ez, oraingoz, frantsesez), maiz, “Euskal Herria” izena proiektu politiko batekin nahasten da. Unibertsitatean hiru euskal esparru administratiboetako historia elkarrengandik aldendurik ikertu eta irakatsi ohi da. Horrela, sinergiak oro galtzen dira, gauza batzuk “Hirurak bat”-etik bakarrik begiraturik ez direlako ongi ulertzen. Adibidez, lan bikainak ditugu Nafarroako Hitzarmen Ekonomikoaren eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Itun Ekonomiko(ar)en historiaz, baina bata beste(eta)tik bereizirik aztertu ohi da, elkarrengan inolako eraginik izan ez balute bezala. Salbuespenak badira, jakina, baina ez dira aski64. Bestaldetik, euskal herritarren historia linguistiko eta kulturalean eta mentalitateen historian, Ipar Euskal Herriak aparteko tokia du. Izan ere, euskarazko literatura idatzia, XVI., XVII. eta XVIII. mendeetan, eta “Koplarien Guduak” edo Lore Jokoak, euskara plazara ateratzeko lehen saioak, XIX. eta XX. mendeetan, Lapurdin gertatu ziren nagusiki65. Eta Ameriketan ipar euskaldunak eta hego euskaldunak naturaltasun osoz elkartu izan dira66. Badira, jakina, zazpi probintziak gogoan aritu diren historialariak. Kasu honetan izen bakar bat ematearren, Manex Goihenetxe baxenabartarrak (1942–2004) ahaleginak eta bost egin zituen Euskal Herri osoko historia ekonomiko eta sozial bat idazteko, klase, genero eta nazio kontuak barne. Gabeziak gabezia, lan sobera handia baitzen ikerlari bakar batendako, emaitzak taiuzkoak dira67. Egia da oraindik asko falta dela, baina Roberto Álvarez Llano bizkaitarrak (1944–2022) esan zuena ez da guztiz zuzena:

La necesidad de tomar como referencia, como se ha dicho, un marco determinado y permanente, y la ausencia de los trabajos monográficos y estadísticos indispensables, son razones por sí solas más que suficientes para no ampliar el campo de examen a la Vasconia de allende los Pirineos. Lo contrario sólo habría sido un ejercicio de voluntarismo, desde luego ineficaz, que además perjudicaría, más allá de lo razonable, el tratamiento homogéneo, ya de por sí insuficiente, del territorio aquí estudiado68.

Gure ustez, Euskal Herri osorako garatu beharreko historia “ez-politikoa” akuilu bat izan liteke Espainiaren eta Frantziaren iragana modu alderatu batean hobeki konprenitzeko eta historia horretan bi estatuetako nazionalitate edo eskualdeeek eta eremu urriko hizkuntzek toki duinago bat hartzeko. Bestela esanda, Euskal Herriko, Kataluniako, Galiziako, Bretainiako, Korsikako eta, ironiaz ari gara, “historiarik gabeko” beste herri batzuetako historialarien egitekoa ez da historia politiko paraleloak asmatzen ibiltzea, Espainiakoak eta Frantziakoak duten karga nazionalista indargabetzea baizik. Historia mota hori Frantzian baino garatuago dago Espainian, estatu deszentralizatu bat baita, eta ez beti periferiatik69.

Antzinako Erregimenean berezko ordezkaritza erakunde batek frogatzen zuen erresuma edo jaurerri bat egon bazegoela. Esan beharrik ez dago historia instituzionala oso diferentea izan dela Espainian eta Frantzian, baina ikerketa konparatiboak falta dira, bai bi estatuen artekoa, bai Euskal Herriko bi aldeen artekoa ere. Hurrengo lerroetan adibide batzuk emanen ditugu iker litezkeen esparruei buruz. Gehienak XVIII. eta XIX. mendeei dagozkie. Ikusiko den bezala, hutsune asko daude, baina pentsatu nahi dugu batzuetan galderak garrantzitsuagoak direla erantzunak baino.

Gaztelan Antzinako Erregimeneko Gorteek, oso ahuldurik eta, gehienbat, protokolo kontuetara mugaturik (hala nola, errege-erreginen eta tronuaren oinordekoen zinetara) 1834 arte iraun zuten; aitzitik, Languedoileko biltzarrak, kapetarren dinastiaren jatorrizko lurralde frantsesdunak ordezkatzen zituztenak, 1439an bildu ziren azkenekoz70. Maiz nahasten baziren ere, bereziki XVIII. mendearen hasieraz geroztik, “Gaztela” eta “Espainia” ez ziren inoiz bat izan; aitzitik, “Languedoil” XV. menderako desagertu baitzen, “Frantzia” baizik ez zen gelditu, maiz “Paris”-ekin berdindurik, absolutismoari aurka egin ziezaiokeen erakunderik gabe, Monarkia osoko Estatu Orokorrak oso gutxitan biltzen ziren eta.

Esanak esan, 1789an Frantziako bizilagunen %25 ordezkaritza erakundeak zeuzkaten probintzietan (pays d’états) bizi ziren; Espainian, %5 besterik ez ziren, Hego Euskal Herrian, hain zuzen ere71. Herrialde biltzardunak, bi monarkien ertzaldean egoten zirenak, pribilegiatuak izan ziren Antzinako Erregimenean, anitzez zerga gutxiago ordaintzen baitzituzten Espainiako eta Frantziako beste herrialdeek baino. Horren truk, espero izatekoa zen zeinek bere erresumako mugak defendatuko zituela gerrarik gertatuz gero. Iraultza aurreko hamarkadan Gipuzkoan zerga tasa Gaztelakoaren hamaseirena izan zen eta Zuberoan, Frantzian biltzarrik ez zeukaten probintzietakoaren bostena72. Horixe ote ziren “foruak” eta “usantzak” euskaldun jende gehienarendako?

1789an Frantzian 1.600 barne aduana zeuden, gutxi gorabehera; Espainian 300 bat ziren, haietarik 30 bat Cordón del Ebro zelakoan73. Horrek esan nahi ote du Ondorengotza Gerraren ondorioz Aragoiko Koroako lurraldeetako erakundeak ezeztatu zituzten Oin Berriko Dekretuetatik (1707–1716) Iraultzara bitarte (1789) Espainia estatu zentralizatuago bat izan zela Frantzia baino? Urte horietan Hego Euskal Herriko lau probintziak Espainiako Monarkian autogobernuari zetxezkion salbuespen bakarrak izan ziren; Ipar Euskal Herriko hirurak, aldiz, araua izan ziren Frantziako Monarkiako nahas-mahasean, pays d’états, pays d’abonnement, pays d’imposition eta pays d’élection guztien artean. Hori zela eta, Hego Euskal Herriko talde-nortasunak (Nafarroan bereziki, baina ez bakarrik) foruetan oinarritu izan dira; Ipar Euskal Herrikoak, gehienbat, hizkuntzan, bereizgarri instituzionalik ez zegoen eta. Berriro ere, Pirinioez bi aldeak batera aztertzen dituzten lanak bakanak dira. Abertzaletasunetik urrun dagoen historialari nafar bat, Alfredo Floristán Imízcoz, izan da Nafarroako Gorteak eta Baxenabarreko Estatuak alderatu dituen bakarra74. Dakigula, ez dago Gipuzkoako Batzar Nagusiak eta Lapurdiko Biltzarra, adibidez, konparatzen dituen ikerlanik. Erakundeen historia oso loturik dago mentalitateen eta hizkuntzen historiarekin. Ahaleginak ahalegin, ezin izan dugu jakin zer mintzairatan aritzen zen Zinbideta, Zuberoan 1730 arte Heren Estatua ordezkatu zuen erakundea. Gaskoiz? Frantsesez? Euskaraz? Argibide anitz artxiboetan daude oraindik.

Iraultzaz geroztik Parisko zentralismoa anitzez gogorragoa izan da Madrilgoa baino. 1789an Baxenabarreko, Lapurdiko eta Zuberoako erakundeak deuseztatu zituzten eta 1790ean hiru herrialdeak Pirinio Behereetako Departamenduan desegin, alegia, Frantziako historiako lehen Konstituzioa onetsi aitzin (1791). Nafarroako Antzinako Erregimeneko erakundeak 1841ean desagertu ziren behin betiko, baina Bizkaikoek, Arabakoek eta Gipuzkoakoek, zailtasunak zailtasun, 1876 arte iraun zuten eta Espainiako lau Konstituziori (1812koari, 1837koari, 1845ekoari eta 1869koari) gailendu zitzaizkien, bi Oinarrizko Lege (Baionako Estatutua, 1808koa, eta Errege Estatutua, 1834koa) ez aipatzearren. Gainera, probintziak sortu zirenean, 1833an, erabat errespetatu ziren Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako mugak. Haien izenak ere bai. 1877az geroztik Hitzarmen Ekonomikoa eta 1878az geroztik Itun Ekonomikoa(k) indarrean egon dira (1937tik 1981era bitarte Bizkai-Gipuzkoetan izan ezik), hego euskal herritarrei zerga eta finantzen arloetan autonomia handia bermatu dietenak. Ipar euskal herritarrek ezin dute ez eta amestu ere halakorik.

Garrantzi berezia eman badiogu ere, Euskal Herritik abiaturik Espainia eta Frantzia artean egin beharreko konparazioa ez da historia instituzionaleko kontu bat bakarrik. Floridablancaren erroldari esker, badakigu zenbat elizgizon-emakume eta zenbat aitoren seme-alaba zeuden Espainian 1787an: 181.295 gizabanako (%1,76) eta 480.589 familia (%9,91), hurrenez hurren. Garai hartan Hego Euskal Herriko 10.342 bizilagun (%2) lehen estamentuko kideak ziren eta 129.967 familia (%52), bigarrenekoak (Bizkai-Gipuzkoetan denak baitziren kapareak, baina Nafarroa-Arabetan ez)75. Aitzitik, Frantzian, Iraultza nobleziaren eta kleroaren pribilegioen kontra egin bazen ere, ez dakigu zenbat ziren bi estamentu horietako kideak. Thomas Pikettyk estrapolazio batzuk eman ditu, beste egile batzuen datuen bataz bestekoetan oinarriturik. Haren kalkuluen arabera, 200.000 elizgizon-emakume (%0,71) eta 210.000 aitoren seme-alaba (%0,75) zeuden Frantzian 1789an76. Ipar Euskal Herriko hein bateko datuak baizik ez ditugu, itxuraz, Frantziakoetatik hurbilago daudenak Hego Euskal Herrikoetatik baino. Badago zer ikerturik.

Sufragio zentsitarioari (eta gizonezkoenari) dagokionez, ordea, egoera antzeko samarra izan zen luzaz Pirinioez bi aldeetan. 1840 inguruan, 7.524 hegotarrek eta 514 ipartarrek zuten bozkatzeko eskubidea Madrilgo eta Parisko parlamentuetarako, %1,48k eta %0,32k, hurrenez hurren77. Horrek esan nahi ote du, hasiera batean, liberalismoak abian jarri zituen erakundeak are itxiago zeudela herri klaseendako Antzinako Erregimenekoak baino? Hego Euskal Herriko eta Ipar Euskal Herriko diputatuen prosopografia konparatua egiteko tresnak baditugu, baina, orain arte, inori ez zaio bururatu. Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako elite politikoak ezkontzen eta enpresa partekatuen bidez Espainiakoekin nahasi izan dira, Baxenabarrekoak, Lapurdikoak eta Zuberoakoak Frantziakoekin bezala, baina ba ote zen harremanik bi aldeetako eliteen artean, Nafarroa eta Baxenabarrekoen artean, adibidez?

Proposatu nahi dugun ikerketa konparatiboan beste lerro asko izan litezke, baina aipatuko dugun azkena gerra eta hari loturiko mentalitateen historia da. XVI. mendetik XIX. mendera bitarte Frantzia eta Espainia artean hogei bat gerra izan ziren eta, gehienetan, bi aldeetako euskal herritarrak kanoi bazka izan ziren. XIX. eta XX. mendeetan, gogoz edo gogoz kontra, euskal herritarrek tropelka hartu zuten parte Espainiaren eta Frantziaren gerra kolonialetan. Hegotarren oroimenean hiru gerra zibilek bizirik diraute (1833–1840, 1872–1876 eta, bereziki, 1936–1939); ipartarrenean, beste hiruk, baina kanpoko etsai baten kontra (1870–1871, 1914–1918 eta 1939–1945). Denek zuzeneko eragina izan dute euskal herritarrek beren estatuekin izan dituzten harreman eta sentimenduetan. Gerra garaian, Pétainen erregimenak (1940–1944), Zuberoa eta Baxenabarreren erdia bakarrik kontrolatu zituenak, alemanekin kolaboratu zuen, hasieratik Lapurdi eta Baxenabarreren beste erdia okupatu zituztenekin. Gerra baten iturria eta ondorioa, Francorena (1936–1975) faxismoaren azken hondarra izan zen Europan.

Euskarazko lehen idazleek, Bernart Etxepare baxenabartarrak (c.1480–c.1560) eta Joanes Leizarraga lapurtarrak (1506–1601), adibidez, pentsatzen zutenez, nazioa berezko mintzaira daukan gizataldea da, estatua edukirik edo ez. Baina, inoiz, XVII. mendeaz geroztik, osatu ote zuten benetan Hego Euskal Herriak eta Ipar Euskal Herriak herri bat bi “nazio ofizial”-en gainetik (edo azpitik)? Ala “two countries separated by a common language” izan ote ziren, George Bernard Shawk (1856–1950) Erresuma Batuaz eta Estatu Batuez esan (omen) zuen bezala?

6. ONDORIOAK

Euskal Herriko historia ezin da Espainiakoa edo Frantziakoa bezala idatzi, ez baitu inoiz estatu baturik sortu. Iraganean probintzialismoa izan zen nagusi, Euskal Herri osoko foru edo erakunderik ez zegoen eta. 1790 arte Ipar Euskal Herriko historia politikoa bertako hiru probintzietakoa izan zen, 1978/1979 arte Mendebaleko Euskal Herrikoa bezala. Orduz geroztik Nafarroa izan da Lege Zaharrari eutsi dion bakarra.

Historia politikoaz gain, beste modu batzuk badira Historia maiuskulaz idazteko eta horietan guztietan euskal herritarrek dagokien tokia atzeman dezakete. Nortasun guztiak aintzakotzat hartzen ahal dituen historia linguistiko, kultural eta instituzional horretan Euskal Herria euskal herritarren nazioetako bat gisa uler liteke. Ad probandum idazteari utziz gero, historia manipulatu beharrik ez dago, iragana eta helburuak ongi bereizten direlako. Ez gara deus asmatzen ari. Duela mende erdia, bizkaitar batek, José Miguel de Azaolak (1917–2007), Euskal Herriko historia eta errealitatea, modu elkarganatzaile batean, Espainia, Frantzia eta Europaren barruan ezagutarazten ahalegindu zenak, guk baino anitzez hobeki azaldu zuen:

Si resulta que [el rey godo] Sisebuto [612–621] reinó efectivamente sobre los vascos de su tiempo, ¿habrá que deducir que los remotos descendientes de éstos no deben ser independientes en la segunda mitad del siglo XX? Si resulta que no reinó sobre ellos, ¿tendríamos los vascos actuales que separarnos de España? Y si, como hoy por hoy parece lo más probable, reinó efectivamente sobre algunos de ellos, sólo nominalmente sobre otros, y ni efectiva ni nominalmente sobre el resto, ¿a qué santo nos encomendaremos?78

Bada garaia euskal herritarrok Hegel eta Engelsen diktaduratik aska gaitezen.

---

7. ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

• Alfaro de Prado, Antonio: “España en mapas (III): Cuantificación y distribución de los hidalgos en 1787”, 2014. <https://www.genealogiahispana.com/lugares/espana-en-mapas-iii-cuantificacion-y-distribucion-de-los-hidalgos-en-1787/> (2025eko martxoaren 20a).
• Álvarez Gila, Óscar: “La emigración vasca al Río de la Plata en el siglo XIX (La América que encontró Iparraguirre)”, in Mendibil, Gontzal (zuz.): Jose Maria Iparragirre. Erro-urratsak. Raíz y viento, Igorre, Keinu, 1999, II, 137–148. or.
• Álvarez Llano, Roberto Gerardo: Historia económica del País Vasco-Navarro. Desde los orígenes hasta los comienzos del siglo XXI, Bilbo, Biblioteca Arellano Isusquiza, 2008.
• Angulo, Alberto: Las Puertas de la Vida y la Muerte. La Administración aduanera en las provincias vascas (1690–1780), Bilbo, Euskal Herriko Unibertsitatea, 1995.
• Arana Goiri, Luis de: “El unitarismo de la Comunión crea el ‘separatismo’ interior vasco” (c.1923), in Elizondo, Mauro: Sabino Arana, padre de las nacionalidades. Legajo Aranzadi, Bilbo, La Gran Enciclopedia Vasca, 1981, II, 580–588. or.
• Arana Goiri, Sabino: “Bizkaya por su independencia” (1892), in Obras completas, Donostia, Sendoa, 1980, I, 107–153. or.
• Arana Goiri, Sabino: “Efemérides infaustas”, Bizkaitarra, 1894–VII–21.
• Arana Goiri, Sabino: “El 25 de Octubre de 1839”, Bizkaitarra, 1894–X–31.
• Arana Goiri, Sabino: “El Partido Carlista y los Fueros Vasko-Nabarros” (1897), in Obras completas, Donostia, Sendoa, 1980, II, 1067–1252. or.
• Arana Goiri, Sabino: “Lenengo egutegi bizkattarra” (1898), in Obras completas, Donostia, Sendoa, 1980, II, 1401–1659. or.
• Arana Goiri, Sabino: “Doctrinario nacionalista vasco” (s.d.), in Corcuera, Javier et al. (ed.): Historia del nacionalismo vasco en sus documentos. Iconografía nacionalista, Bilbo, Eguzki, 1991, I, 194–199. or.
• Aranburu Urtasun, Mikel: Provincias Exentas. Convenio-Concierto: Identidad colectiva en la Vasconia peninsular (1969–2005), Donostia, Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa, 2005.
• Aranzadi, Juan: Milenarismo vasco. Edad de oro, etnia y nativismo, Madril, Taurus, 1981.
• Augé, Bertrand: Les États de Basse-Navarre de 1665 à 1789, Paue, Thèse pour obtenir le grade de docteur, Université de Pau et Pays de l’Adour, 2015.
• Azaola, José Miguel: Vasconia y su destino, Madril, Revista de Occidente, 1972–1976 (bi liburuki hiru zatitan).
• Besga Marroquín, Armando: Domuit Vascones. El País Vasco durante la época de los reinos germánicos. La era de la independencia (siglos V–VIII), Bilbo, Librería Anticuaria Astarloa, 2001.
• Caro Baroja, Julio: Los vascos, Madril, Istmo, 1971 [1949].
• Cases Méndez, José Ignacio: “La elección de 22 de septiembre de 1837”, Revista de Estudios Políticos, 212, 1977, 167–215. or.
• Chaho, J. Augustin: Voyage en Navarre pendant l’insurrection des Basques (1830–1835), París, Arthus Bertrand, Libraire-Éditeur, 1836.
• Chaho, Augustin: De l’agonie du parti révolutionnaire en France. Lettre à Monsieur Jacques Laffitte, Tolosa Okzitania, Chez Jean-Baptiste Paya, 1838.
• Citron, Suzanne: Le mythe national. L’histoire de France revisitée, Paris, Les Éditions de l’Atelier/Éditions Ouvrières, 2008.
• Constitucion politica de la Monarquia Española: Promulgada en Cadiz á 19 de Marzo de 1812, Madril, Imprenta Nacional, 1820.
• Corcuera, Javier et al. (ed.): Historia del nacionalismo vasco en sus documentos. Iconografía nacionalista, Bilbo, Eguzki, 1991 (lau liburuki).
• Engels, Friedrich: “Der magyarische Kampf” (1849), in Marx, Karl eta Engels, Friedrich: Werke, Berlin, Dietz Verlag, 1961, VI, 165–176. or.
• Engels, Friedrich: “¿Está superada la reivindicación de la independencia de Polonia?” (1882), in Marx, Karl et al.: El marxismo y la cuestión nacional, Bartzelona, Avance, 1977 (2), 34–38. or. José María Coloméren itzulpena.
• “Espainiako Konstituzioa”, Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundea, 2004, <https://www.euskadi.eus/contenidos/informacion/legedia_euskaraz_e_konstituzio/eu_def/ESPAINIAKO-KONSTITUZIOA_zuz.pdf> (2025eko martxoaren 20a).
• Estornes Lasa, B[ernardo]: El Ducado de Vasconia (476–824), Zarautz, Icharopena, 1959.
• Euskal Herriko Autonomia Estatutoa. Estatuto de Autonomía del País Vasco, Gasteiz, Eusko Jaurlaritza, 1981.
• Euzkadi’ren Berjabetasun Araudia. Estatuto de Autonomía de Euzkadi, Edición oficial, s.d., 1936.
• Floridablanca, José Moñino y Redondo, conde de: Censo español executado de Orden del Rey, comunicada [...] en el año de 1787, Madril, Imprenta Real, s. d.
• Floristán [Imízcoz], Alfredo: “Adaptaciones divergentes: Las Cortes de Navarra y los États de Navarre (siglos XV–XVIII)”, Anuario de Historia del Derecho Español, 77, 2007, 177–253. or.
• F. M. (= Xaho, Agosti): “Espagnaco berriac”, Ariel. Uscal-Herrico Gaseta, 1848–VI–30.
• Foruaren Hobeagotzea, Iruñea, Nafarroako Foru Diputazioa, 1982.
• García-Zúñiga, Mario: “Aduanas y mercado”, in De la Torre, Joseba (ed.): Navarra. Siglo XIX. Cien años de historia, Iruñea, Gerónimo de Uztáriz Institutua/Laboral Kutxa/Vianako Printzea Erakundea, 1994, 73–101. or.
• García-Zúñiga, Mario, Mugartegui, Isabel eta De la Torre, Joseba: “Evolución de la carga tributaria en la España del Setecientos”, Hacienda Pública Española, 1991, 81–91. or.
• Gazeta de Oficio del Gobierno de Vizcaya, [Baiona/]Donostia/Gasteiz, 1810–1813.
• Goyhenetche, Manex: Histoire générale du Pays Basque, Donostia/Baiona, Elkarlanean, 1998–2005 (bost liburuki).
• Goyhenetxe, Eukeni: Historia de Iparralde. Desde los orígenes a nuestros días, Donostia, Txertoa, 1985.
• Granja Sáinz, José Luis de la: Nacionalismo y II República en el País Vasco. Estatutos de autonomía, partidos y elecciones. Historia de Acción Nacionalista Vasca (1930–1936), Madril, Siglo XXI/Centro de Investigaciones Sociológicas, 1986.
• Hegel, Georg Wilhelm: Lecciones sobre la filosofía de la historia universal, Madril, Alianza Editorial, 1980 [1837]. José Gaosen itzulpena.
• Herreros Lopetegui, Susana: Las tierras navarras de Ultrapuertos (siglos XII–XVI), Iruñea, Nafarroako Gobernua, 1998.
• Igartua, Iván eta Zabaltza, Xabier: Euskara. La lengua vasca, Donostia, Etxepare Euskal Institutua, 2021.
• Irujo, Manuel de: “Anteproyecto para una Constitución de la República Vasca que el Consejo Nacional de Euzkadi presenta a la consideración de las colonias vascas establecidas en países libres” (1941), in Sarrailh de Ihartza, Fernando (= Krutwig, Federiko): La nueva Vasconia, Donostia, Ediciones Vascas, 1979 [1963], 487–503. or.
• Jimeno Aranguren, Roldán eta Pescador, Aitor (ed.): Colección documental de Sancho III, el Mayor, rey de Pamplona (1004–1035), Iruñea, Nabarralde/Pamiela, 2004.
• Jimeno Jurío, José María: “La voz ‘euskera’ ¿invento moderno?”, Fontes Linguæ Vasconum, 72, 1996, 321–332. or.
• Kee, Robert: The Green Flag. A History of Irish Nationalism, Londres, Penguin Books, 2000 [1972].
• “Konstituzio Espainiako, 1978ko urriaren 31n Gorteek onartua, 1978ko abenduaren 6an, Espainiako herriak birretsia, 1978ko abenduaren 27an B.M. Erregek, Gorteen aurrean sinatua”, Boletín Oficial del Estado. Gaceta de Madrid, 1978–XII–29.
• Larronde, Jean-Claude: Luis Arana Goiri (1862–1951). Historia del nacionalismo vasco, Bilbo, Sabino Arana Fundazioa, 2010.
• Le Roy Ladurie, Emmanuel: Histoire de France des régions. La périphérie française, des origines à nos jours, Paris, Points, 2005.
• LEY ORGANICA 3/1979, de 18 de diciembre, del Estatuto de Autonomía para el País Vasco. Abenduaren 18ko 3/1979 LEGE ORGANIKOA, Euskal Herriaren Autonomia Estatutuarena, 2016. <https://web.archive.org/web/20160816214223/http://www.ivap.euskadi.eus/contenidos/informacion/legedia_euskaraz/eu_3818/adjuntos/Konstituzio-zuzenbidea/Euskal_Herriko_Autonomia_Estatutua.pdf> (2025eko martxoaren 20a).
• Lorenzana de la Puente, Felipe: La representación política en el Antiguo Régimen. Las Cortes de Castilla (1655–1834), Madril, Congreso de los Diputados, 2013.
• Lorenzo Jiménez, Jesús: La Vasconia peninsular en las fuentes árabes (años 711–929), Bilbo, Euskaltzaindia, 2018.
• Madariaga-ko Iulen: Egiari zor, Donostia, Erein, 2014.
• Manzano Moreno, Eduardo: España diversa. Claves de una historia plural, Bartzelona, Crítica, 2024.
• Martín Duque, Ángel J.: Documentación medieval de Leire (siglos IX a XII), Iruñea, Nafarroako Foru Diputazioa, 1983.
• Michelena, Luis: “Los vascos y su nombre”, Revista Internacional de Estudios Vascos, 32, 1984, 10–29. or
• Michelena, Luis: Historia de la literatura vasca, Donostia, Erein, 1988 [1960].
• Mikelarena Peña, Fernando: “La evolución demográfica de la población vascoparlante en Navarra”, Fontes Linguæ Vasconum, 92, 2003, 183–197. or.
• Monreal Zia, Gregorio: “Convenio y Conciertos Económicos con el Estado en Vasconia”, in Serrano Daura, Josep (koord.): El territori i les seves institucions històriques, Bartzelona, Fundació Noguera, 1999, I, 385–440. or.
• Monteano Sorbet, Peio J.: Del euskera al castellano. El comienzo del cambio de lengua en el reino de Navarra (1550–1650), Iruñea, Mintzoa, 2024.
• Mousnier, Roland: Les institutions de la France sous la monarchie absolue (1598–1789), Paris, PUF, 2005 [1974].
• Ortueta Azkuenaga, Anacleto: Nabarra, Estado político de Vasconia, Iruñea, Nabarralde/Pamiela, 2002. Gaizka Aranguren Urrotzen edizioa.
• Pablo, Santiago de eta Mees, Ludger: El péndulo patriótico. Historia del Partido Nacionalista Vasco (1895–2005), Bartzelona, Crítica, 2005
• Piketty, Thomas: Capital e ideología, Bartzelona, Planeta, 2019. Daniel Fuentesen itzulpena.
• Ríos Saloma, Martín F.: La Reconquista. Una construcción historiográfica (siglos XVI–XIX), Mexiko Hiria/Madril, Universidad Nacional Autónoma de México/Instituto de Investigaciones Históricas/Marcial Pons, 2011.
• Rosdolsky, Roman: Friedrich Engels y el problema de los pueblos “sin historia”. La cuestión de las nacionalidades en la revolución de 1848–1849 a la luz de la “Neue Rheinische Zeitung”, Mexiko Hiria, Siglo XXI, 1980 [1948]. Conrado Cerettiren itzulpena.
• Sarrailh de Ihartza, Fernando (= Krutwig, Federiko): La nueva Vasconia, Donostia, Ediciones Vascas, 1979 [1963].
• Soule, Claude: Les États Généraux de France (1302–1789). Étude historique, comparative et doctrinale, Heule, UGA, 1968.
• Tocqueville, Alexis de: El Antiguo Régimen y la Revolución, Madril, Guadarrama, 1969 [1856]. Ángel Guillénen itzulpena.
• Urkizu, Patri (ed.): Anton Abbadiaren koplarien guduak. Bertso eta aire zenbaiten bilduma (1851–1897), Donostia/Bilbo, Eusko Ikaskuntza/Euskaltzaindia, 1997.
• Viardot, Louis: “La Navarre et les provinces basques”, Revue des Deux Mondes, 8, 1836, 73–84. or.
• Zabaltza, Xabier: “El significado oculto de la palabra ‘Euzkadi’”, Fontes Linguæ Vasconum, 74, 1997, 77–83. or.
• Zabaltza, Xabier: “La Vasconia peninsular y la organización territorial española”, Iura Vasconiæ, 5, 2008, 341–381. or.
• Zabaltza, Xabier: Euskal Herria, heterodoxiatik, Gasteiz, Betagarri, 2024.

---